زوان و زاوزێ / ئانیسا جەفەریمهر

ئانیسا جەفەریمهر

زوان و زاوزێ

زوان زهن وە دو شێوەی دەمەکی و نۊسەکی دیاریەو بوود و نۊسان وە بەشەر دەسمێیەت دەی تا زوان دەمەکی سەبت بکەی و له ئێ رێیەو میرات زوانی و فکری خوەی بپارێزێ و بنەیدە وەرەسەی نەسڵەیل تر. ئڕا نۊسان وە سیستمێگ له سەمبۆڵەیل هەوەجە دێریمن ک له زوانێگ وە زوان تر جیاوازن. یەکمین تێکووشان بەشەر ئڕا سەبت کردن ئەو چشتە ک ناو زهنێیان بۊ، وە شێوەی وێنە کیشان بۊ، ئڕا نموونە، ئڕا نیشان دان “دار” وێنەی دارێگ کیشان. دۊاتر شێوە نۊسانەیلێگ لەوای خەت مانانگار، وشەنگار، خەت رەمزی و خەت بڕگەیی وە دی هاتن. له ئاخرین قووناخ ئەوزینە کردن خەت، رەسیمنە خەت ئەلفبایی ک له ئێ خەتە هەر دەنگ زوانی نیشانەیگ تایبەت ئڕا خوەی دێرێ. خەت ئەلفبایی دەسکەفت یوونانیەیله ک یەکێگ له گرنگترین دیاردەیل دیرووکە. وە باوەڕ ژوو(2000)، کوومەڵگەی ک نزام ئەلفبایی نۊسەکی یە یدەسێگ دێرێ، هویەت گرووپی قەویترێگ دێرێ، یانێ هەست یەکیەتی وە مدوو نۊسان یە یدەس، له ئەو کوومەڵگە فرەترە و خەڵک خوەیان وە ئەندامێگ لە یەی کوومەڵگە زانن. ئمڕوو زوان کوردی خاون دو شێوە نۊسان سەرەکیە ک یەکێگ لاتین و ئەوەکە ئارامی (عەرەبی) یە. هەر ئێ باسە توانێ بوودە مدوو جیاوازی ناوێن کوردەیل، وەلێ تا ئیسە ئێ گیچەڵە چارەسەر نەبۊە. له باوەت خەت ئارامی هەم گرفتەیلێگ هەس و تا ئێرنگە ئێ رێنۊسە یە یدەسەو نەبۊە، ئێ گێچەڵیشە تایبەت کرماشان و ئیلام و …نییه و له کوردی ناوێن(سۆرانی) هەم گیچەڵەیلێگ هەس. ئڕا ئێ باسە توانیمن ئشارە وە دوێمین هەمایش ناونەتەوەیی زوان و ئەدەبیات کوردی و فارسی بکەیمن ک جۊەزەردە (خورداد) ئمساڵ له زانستگەی کوردستان وە رێیەو چێ، له ئێ کونفرانسە ک ئێران، رووژهەڵات، باکوور و باشوور کوردستان له تێ بەشداری کردن، یەکێگ له باسەیل سەرەکی گیچەڵ رێنۊس بۊ و ئییە نیشان دەی ک گیچەڵ رێنۊس تایبەت حەوزەی زوانیکرماشان و ئیلام و بیجاڕ و … نییه. ئەسە خاستر ئیەسە وە فکر وەبەرهاتن بەرهەم بۊمن، هەرچەن ک رێنۊس کامڵەن یە یدەسێگ نێیاشتۊمن. جیاوازیەیلێگ لەوای سەر یەک نۊسان یا نەنۊسان، (ر)سەرەتای وشە ک ئڕا نۊسانێ له نیشانەی تایبەت (ر)سووک یا قورس کەڵک بگریمن و … نەبایەس بوونە مدوو دەس کیشان لە چاپ بەرهەمەیل تەولیدی .ژ لەوای وەرزنامەیگ ک ها له هۊرشەی زوان و ئەدەبیات کوردی، ئێسە ک هێمان رێنۊس کامڵەن دیاریێگ نەیریمن، تەقەلا کەی شێوەیگ له نەزەر بگرێد و وە باوەڕ ژ ئێ جیاوازیەیله نیەتوانێ بوودە مدووئەونەڕەسین خوەندەوارەیل و هەرلەیوا ئمێدەواریمن ک وە کووشان پسپووڕ و لێزانەیل، گیچەڵ رێنۊس چارەسەر بکرێد و کورد وەگشتێ خاون یەی رێنۊس دیاری بوو، تا لەیوا هەست یەکیەتی ناوێن کوردەیل فرەترەو بوو. له دنیای ئمڕوو ک رووژ وە رووژ زانست، ئەدەبیات، فەرهەنگ و … پسای ئەوزینە کەی، کوومەڵگەیلێ ک لە ناو ئێ ئەوزینە کردنە نەقشێگ نەیرن، له باوەت زوانی گیچەڵ پێیا کەن. کوومەڵگەیل خاون زانست،

ئڕا دەساوەیلێیان وشەیل نوو سازن و کوومەڵگەیل تر یا بایەس ئێ وشەیلە بێ گۊەڕانن بارنە ناو زوان خوەیان، یا هاوسەنگ ئێ وشەیله له ناو زوان خوەیان بسازن. ئەگەر ئێ وشەیل نووە قەرت بکەن و بێ هیچ گۊەڕیانێگ بارنە ناو زوان خوەیان، ماوەی فرەیگ پێ نیەچوو ک زوانێیان پڕ بوو له وشەیل بێگانە، ئەسە ئڕا پارێزانن زوانێیان، ناچارن وشەسازی بکەن و هاوسەنگ ئێ وشەیله له ناو زوان خوەیان درس بکەن. زوان خوەی نیەگۊەڕێد، بەڵکوو گۊەڕیان و ئەوزینە کردنێ وە مدوو هەوەجەی کوومەڵگەس. کوومەڵگە هەرجوور بگۊەڕێد، زوانیش هەر وە ئەو فرمە گۊەڕێ، ئڕا نموونە له سەر هەر زانستێگ فرەتر کار بکریەی، وشەیل تایبەت ئەو زانستە له ناو ئەو زوانە فرەترەو بوود. ئڕا هەر زوانێگ، ئڕا وشەسازی یەکم وە فەرهەنگستان و بنکەیلێ ک له سەر زوان کار بکەن هەوەجە هەس، ئێجار میدیایلێ ک ئەو وشەیل نووە وە کوومەڵگە بناسنن تا ئەگەر پەسەن کریان، لە کارکرد بانە ناو زوان. زوان کوردیش جیا له زوانەیل تر نییه و ئڕا ئییه ک بتوانێ خوەی بپارێزێ وە وشەسازی هەوەجە دێرێ. له حەوزەی زوانی کرماشان، ئیلام، بیجاڕ، خانەقین و … زوان کوردی ها له خەتەر ئاسمیلاسیون، زوان کوردی له پەروەردە، میدیا و شوونەیل رەسمیجیگە و پێگەی نەیرێ و تەنانەت له ناو بنەماڵەیش ها له خەتەر و زوان واستەی ئێران -فارسی- لە پسای شوون زوان کوردی گرێد و ئەگەریش کەسانێگ وە زوان کوردی بنۊسن یا قسە بکەن، فرەتر وشەیل ئەوکاربریای فارسییه. لە لای تریشەو ئیمە فەرهەنگستانێگ نەیریمن

ک له سەر ئێ حەوزەی زوانییه کار بکەید و رووژ وە رووژ شمار وشەیل ناموو فرەترەو بوو. له نەبۊن فەرهەنگستان ئڕا ئێ بەشە له زوان کوردی، نۊسەرەیل وە مدوو هەوەجەیان وە وشەیل کوردی، له وەخت نۊسان و هەڵگەردان کردن، وشەسازی کەن ک ئێ کارە وە فرم تاکەکەسی ئەنجام گرێ، ئێ کارە توانێ ئازموونێگ ئڕا وشەسازی وە فرم زانستی و کوومەڵی بوو. له وەرزنامەی ژ هەم ئێ باسە دۊنیمن، نۊسەرەیل لە رۊ ئاشناییان وەگەرد حەوزەیگ ک له سەرێ کار کەن و نۊسن و هەر ئێ جوور ئاشناییان وەل زوان کوردییا، له هەر شوونێگ ک هەوەجە دۊنن، وشەسازی کەن. ئێ وشەیل نووە هاتێ له لایەن خەڵکەو پەسەن بکریەن و هاتێ نە! ئێسە ئیمە توانیمن وە ئێ وشەسازییە وە چەئەزموونێگ ئڕا بانان بنووڕیمن و هەگ بۊمنە خاون فەرهەنگستان، ئێ وشەیل پێشنیارییه هەڵسەنگیەن و له سەریان کار بکریەی. ژ وە وشەیل نوو ئەوکاربریای، وە چەو وشەیل پێشنیاری نووڕێد و چەوەڕێیە له بانان له سەرێیان کار بکریەی