هۆکارهیل دۊیا کهفتن ئهدهبیات کوردی
عهباس جهلیلیان (ئاکۆ)
بێ گومان سهرکهفتن ئهدهبیات له کوومهڵگایل ئمرووژی،بوودنه بایس سهرکهفتن هۊر و ههڵکڕانن کوومهڵگا. کارگهری ئهدهبیات له سهر زانست، چشت ئاشاریاێیگ نییه و کول کهسێگ وهێ گهپه ئقرار هاوردێیه. ئهدهبیات ئهول گهپێگ جوور ریازی و فیزیک جیاوازی فرهێگ دێرێد وهڵام،تهنانهت ریازی و فیزیکیش وه گهپیگ وه ناو ئهدهبیات دپیهکهو کریهێد. ههرسهێ ریازی و فیزیک قانوونمهند و مهنتق بهرداره وڵام ئهدهبیات قانووﻧﻤﻪند و بێ مهنتقه. وه واتاێگتر ئهدهبیات مهنتق شکن و قانوون پهروهره. له دۆنیاێ ئهدهبیات هۊچ یهکێگ بهرابهر یهک نییه وهڵام له ریازی یهک ههمیشه بهرابهر یهکه. پهس ئیمه له گهپێگ باس کهیمن گ ئهول خهون و خێاڵ و وازوهرهن و دروو و ئلیناسیوون و عشق و سرووشت سازگاره. گهپێگ چۊ ریازی و فیزیک یهێ واقعییهت دپیهکهو کهێد وهڵام ئهدهبیات یهێ غهێر واقعییهت ئاڕازنێدهو.
لهێره پرسێارێگ ئاراسته کهیم :ئهدهبیات چۊ بوودنه بایس سهرکهفتن و ههڵکڕانن؟!
راسیهگهێ یهسهگ ههر گهپێگ بایهس وه ناو خوهێ ئیسفاێ بگریم و ئهول خوهێهو ههڵسنگنیمنهێ وشهێ ئهدهبیاتی ماناێ تایبهتی خوهێ دێرێد ههر ئهو جووره گ ریازی حساو و ناوحساو دێرێد. بهسبار،له ئهدهبیات چهن وشه ئڕاێ خێرو بهرهکهت دیریم گ ههرکامێان تابیهتی یهێ چشته.
پیت:ئڕاێ مایهعات (مهشکهگهد پتیێ بچوو )
هۊرم :ئڕاێ خهلهوخهرمان (هۊرم بکهفێده خهرماند)
رێژهن یا رێژان :ئڕاێ رییهن ( رێژهن له رییهنهگهد بووڕیهێد )
رژوان :ئڕاێ ماڵ و دارای (رژوان رژیاسه ماڵێ)
نموونهێگتر وشهێ کهسایهتییه (شخصیت )
ماریهت :مار وه ماناێ سهڵامهتی و ئازایهتیهو لهوشهێ (ما) وهماناێ مژگ و مهغزه و مار واته (سلامتی) و زیزێ بوودنه بیمار. ماریه تدار واته ئهو کهسهگ له باوهت هۊرو ڕا سهرتره
ماڵیهت : له وشهێ (ماڵ) وهماناێ دارائی و ماڵیهتدار واته ئهو کهسهگ له باوهت دارایهو سهر تره
سجا:له پاشگر (سێ)گ نیشاندێ کوتران وسهکرانه.واته ئهو کهسهگ خاوهن جێ و جاداره
واسکوو : ئهو که سه گ وه ک کۊیه قورس و جاداره
دهساوهێ ئی گهپه بوودنهیهگ: وشهێ کوردی فهزا ئاڕازنێد و چۊنیهتی ئڕامان دپیهکهو کهێد . هناێ ئۊشیم : فڵانی پیاێ ماریهتدارێگه.ئیمه زانیم ئی ئایمه له باوهت فکر و زانائی خاوهن کهسایهتیه
گهلێرێ زووان و ئهدهبیات کوردی ریشه له پێشنهێ فره دۊرێگ دێرێد ،ئهگهر سرنج بکیشیمنه سهر خڕشتکارییهێل بێستۊن ونهقش رووسهم و پهنج گهنج و…. یا ئهگهر سهری بکیشیمنه ناو ئهوستا کارگهری وشهی کوردی ئڕامان رووشنهو بوو.
لهێره تووایم سهرپڵشتیێگ له هۆکارهێل دۊیاکهفتن ئهدهبیات کوردی بکهیم و هۆکارهیلێ شیهو بکهیم .
1- فره زاراوهئی : زووان کوردی لق و پووپ فرهێگ دێرێد و ئی تایبهتیه هاو منووسیه نه دژایهتی. راسیهگهێ یهسهگ فره زاراوهئی کهلهمهێ فرهێگ خسێهسه ئهدهبیاتهگهمان و بۊیهسه هۆێ دابڕان وکهسهر ئڕاێ زووان کوردی وهڵام ئهگهر بنووڕیمنه کوڕهمازێ زووانهگهمان، دۊنیمن زێاتر له شهس له سهد ئی زاراوهیله ههر یهکێگه و داریدهێ یهکترانن.ئهگهر بتووایم چوو خهرتێگ له ناوهێن زاراوهیل کوردی بنهیم و شهڵتێ بکهیم ، بنهماێ ئی زووانه پڕه له وشهیل وهرزێری و دامداری و دڵداری و ئائینی. ههر یه بوودنه دهسمایهێگ ئڕا سهرپڵشتی و ئیسفا گرتن تا وهرهو زووان یهکگرتوو بچیم .ئڕا دپیهک کردن ئه گهپه ناچاریم باس له مورفۆلۆژی وشه بکهیم :
ئافرهت :باس لهسهر ئی وشه فرهس بهسبار :(ئا )پاشگر نهفی و نهبوونه له ئهوستا و (فرهت) له وشهی (فهرهووت) هاتێهو (ئافرهت )واته نامیرا. له لاێگ ترهو له کرمانجی (ئافراندن) وهمانای خهڵق کردن و خۆڵقاندنه و له یوونانێ (ئافروودیت)ئۊشن. وشهێ ئافرهت ئڕاێ ژن و دۊیهت وه کار چوود و یانه خالق و زاوزێکهر بۊنه.
– رێزو گول : واته ژێداری (انعطاف پذیری) بهش یهکم ،وشهێ ڕێزه وه ماناێ ئهرههم و تهرههمه و (گول) زێز و شهێ (رێزه) وهڵام له دیالکتیک کهڵهوڕێ وشهێ (ڕێز) وه کار نییهوهن . ههر یه نیشان دهێد زاراوهێ کهڵهوڕی پهیوهندی ئهول زاراوهیلتر داشتێه.
– خهڕهمه : واته زڵهۆرت و ناڕێک، کوڕهمازێ ئی وشه لهکییه واته کوڕی خهرێگ ک وه شیر ماین پهروهرده بۊیه و له خهرهیلتر قرچقهۊ تره (مه) وه ماناێ ماینه له زاراوهێ لهکی.
مورفۆلۆژی وشه، هامێاری پسپووڕکار کهێد تا بتۊیهنێ ریشهێ وشه ئهودی بکهێد. ههر ئی وشهیله نیشان دهێد زاراوهیل کوردی داریدهێ یهکترانن پهس فره زاراواهئی،
هاو منووسیه نهژایهتی. تا ئیمه چۊ بنووڕیمنه ئی گهپه.
2- فره نیشتمانی: راسیهگهێ یهسه گ فره نیشتمانێ كارگهری خراوێگ له سهر ئهدهبیات کوردی داشتێه، زووان کوردی خوهێ بیس ودۆ زاراوه دێرێد و فره نیشتمانی چووارێ تر خسیهسهو سهرێ. فرهنیشتمانێ هۆی ههڵاواردی و پهنکووری زووان کوردیه واته فهرههنگ و زووان و پێشنهێ کورد وه ناو کهسان تر بهربڵاو بوود. تهعریب و تهتریک و تهفریس ، زووان و فهرههنگ کورد داگیر کردێهو وهرهو کهس مهزان بێ ئهنجامێگ بردێهو ناسنامهێ غهێر کوردی داسه پێ بهسبار
القال : ئی وشه ئهرهوی نییهو ههر ئهو (گاڵ) کوردیهسه
النجم :وه ماناێ ههساره له وشهێ (نهجم ) کوردیه
بارز: لهوشهی (بهرز)
باشگاه :جی پهروهرده کردن ئهندام (باش= خوب +گاه ) کوردیه
تلمبار: شڵ و شێویاێ کوو کردن (تهڵهمڕ )
ملوان : مهلهکهر، مهلهوان
یانه تهنیا بهش بۊچگێگ له ههزاره فره نیشتمانی سنوور زووان کوردی بتهو کهێد و سهرکزی و نهخوهشی ئهدهبیات فیشترهو کهێد.
3- فره ئائینی : ئهگهر بتووایم ئی گهپه شیهو بکهیم ،یهکم خاسه بزانیم زووان ئائینی چ تایبهتمهندێگ دێرێ. له ناو زاراوهیل کوردی، زاراوهی گۆرانی یهکم زووان ئائینی وه یهکگرتووێ کورد بۊیه. کهڵهوری و ههورامانی دۊیامهنهێ زاراوهێ گۆرانییه. بهڵگهنامهێ ئی قسهیشه،مهسحهف رهشه گ له سهدهێ سێهم قهمهری نۊسریایه ههر وهها، کهڵام یارسان له سهدهێ ههیشتم و ئنجیل له سال 1926 وهڵام بتهو تهرین بهڵگهنامه، گاتهای ئهوستاسه. زووان ئائینی باس له عرفان و فهڵسهفهو مهنتق کهێد و هناێ ئیمه هۊردهو بۊمنه زووان ئائینی تهنانهت له هساو و زانست ئڕاێ ئوومهت خوهێ باس کهێد. زووان ئائینی تهنانهت له حۆکوومهتداری و سیاسهتیش بهشداری کردێه خڕشتکارییهێل سهردهم مهدیاکان و ئهخمینهکان( ههخامهنشیهگان) نیشاندهر ئی گهپهسه.تۊیهنیم بۊشیم ئهو سهردهمه گ زووان ئائینی کوتائی هات، ئهدهبیات کوردیش بێ دهرهتان مهن ئهگهر وه راشکاو باڵ چهوێگ بخهیمنه ئهدهبیات کوردی و ئهدهبیات دهر هاوسایلمان، دۊنیم گ زوورمهێ ئهدهبیاتمان باس له بهژن و باڵا و چهو ئهبروو کهێد تا فهڵسهفهو مهنتق و…….
ههیشتا لهسهد ئهدهبیات ئیمه ئاڕازانن چهو ئهبروو دڵداره تا باسهیل قۊل ئنسانێ هاوکات ئهول ئی قوومیانه،شعر خوهێ ههڵکیشێ و ساختار ئهدهبیاتی ئیمه خامێش کهێد.ههرسهێ شعر هونهرتهرین هونهره، وهڵام ئی هونهرتهرین هونهره ، هونهرمهندتهرین هونهرمهند توواێد نه یا مفتی ئۊش.
له دونیاێ ئهدهبیات رۆمان تایبهتی کوومهڵگایلێگه گ که له باوهت ئهدهبی و سیاسی له ئاسوو بهرزێگ قهرار گرتنه و کورتهچێرووک تایبهتی کوومهڵگایلێگه ؛ وهرهو فهزاێ واز سیاسی چن و شعر تایبهتی کوومهڵگایل فهقیر و بندهسه. ئهگهر ئی تاریفه راس بوو، ئیمه هۊچ ئڕاێ وهتن نهێریم چۊن زوورمهێ ئهدهبیات ئیمه شعره ئهویش شعر دڵداری.
له رووژههڵات ناوێن هۊچ نهتهوهێگ وه ئهندازهێ نهتهوێ کورد خاوهن داب و نهریت و ئائین نییه له شیعه و سونی بگرتا ئیزهدی و عهلهوی و کاکهئی و جۊلهکهو خاچ پهرهس. هاوکات هۊچ نهتهوهێگ چهنه کورد زاراوهێ فرهو نیشتمان فره نهێرێد م باوهڕم یهسهگ ئی پیهڵانه تهنیا ئڕاێ کورد قوومیاسهو بهس .
4- کووچ وکوچبارهیل زوورهکی : له دونیاێ ئمڕووژی گ تکنولوژی بێ خۊن رژانن سنوورهیل داگیر کهێدو پهێوهندیهیل بتهو کهێد، نهتهوهێ کورد نهتۊیهنسیه خوهێ ههڵکیشێ و دهردهیل خوهێ دهرمان بکهێد. ههرسهێ ئیمهێ کورد خاوهن تکنولۆژی نیمن، وهڵام تۊیهنیم تکنولۆژی وه خزمهت خوهمان بگریمن و داشتهمهنیهیل فهرههنگی و مێژووئی خوهمان دپیهکهو بکهیم. له دونیاێ ئهدهبیات باس له گهپێگ وه ناو (تعامل) کریهێد تهعامۆڵ فهرههنگی یهکێ لهێ باوهتهیلهسه.ئهگهر مێژووێ پڕ له گازڕان کورد دپیهکهو بکهیم دۊنیم زوورمهێ مێژووێ ئی نهتهوه،خوهێ نهنۊساسهێ ههرسهێ یه گهپ قۊلێگه وهڵام ههرهچێ وه باسهگهێ ئیمه یهسهگ دهساوهێ ئی کووچ و کوچبارهیله زێر تهعامۆڵ فهرههنگییه.
گاهس یهکم کووچبارێگ گ له مێژووێ کوردهواری ناو بریاس،کووچ کوردهیل له قهفقاز وهرهو ئیوارتای (ئیلام ) له سهردهم دارا شا بوود گ ئێرهنگه وه ناو لهک ناسیمنێان .
کووچ زهنگنه له کهرکووک ( له کهرکووک مهڵوهنێگ ههس وه ناو زهنگقڕ واته ئهو شوونه گ زهنگنه قڕ کهفته ناوێ) وهرهو کرماشان، کووچ بهدرخانهیل له دیاربکر وهرهو مسر ( بنهماڵهێ عهلهوی گ زوورمهێان له کار سینهما خهریکن له بنهماڵهی بهدرخانهیله) کووچ خاڵدینهیل ههورامان وهرهو مهڵوان لهکستان، کووچ کهڵهوڕو زهنگنه وهرهو خوراسان گ ههر کام لهێ کووچبارهیله هۆکار تایبهتی خوهێ دێرێد .دهساوهێ ئی کووچبارهیله یهسهگ بهش گهوراێگ له فهرههنگ و زووان له بهێن چییه و تهعامۆڵ فهرههنگی جی وه جی نهۊیه.
5- کهم سهوادی: کهم سهوادی هۆکارهیل تایبهتی خوهێ دێرێ ئیمه ئهو بهشه دپیهکهو کهیم گ پهێوهندی وه باسهگهمان دێرێد نه باوهتهیل تر.
مهبهست له کهم سهوادی دۊر کهفتن له فهرههنگ و زووان ومێژووێ خوهمانیه.ههر ئهو جوورهگ له سهرهو باس کردیم،وشهێ کوردی فهزا ئاڕازنێد وچۊنیهتی ئڕامان دپیهکهو کهێد وهو مهرجه گ ئیمه وشه بناسیم و له شوون خوهێ وهکارێ بووهیم بهسبار:
دپیهک: ئی وشه وه ماناێ (تهفسیره)گ وه ههڵه وه ماناێ (تحقیق) وه کارێ بهن. وشهێ (پیهک) وه ماناێ گشتێ و کولییه و (دپیهک) یا (دۆپیهک ) وه ماناێ ههڵسنگانن دۆباس گشتی و کولییه و دپیهک وه ماناێ(مفسر)ه
پسپووڕ : ئی وشه وه ماناێ (متخصص)ه و پسپووڕکار وه ماناێ (محقق)ه واته ئهو کهسه گ مۆتهخهسسهو کارێ لێکۆڵێنهوهس.
وهرکوڵ :ئی وشه وه ماناێ (پیش غذا)سه گ وه ههڵه وه ماناێ (پیشگفتار ) وه کارێ تیهرن له حاڵێگهو گ (پهێشروو)وه ماناێ (پیشگفتار) و (سخن آغازین)ه
یا له باوهت مێژووئی تۊش گیچهڵ و ئهنگهمهێ فرهێگ بۊمنه بهسبار:
کرماشان:بڕێگ ئۊشن ئی وشه له (کامبادن) وهرگێر بۊیه و بڕێگ ئۊشن کرماشان له سهردهم بههرام چووارم بنیات نریاسه. منیش باوهڕم یهسه کرماشان له وشهێ (کارامای) وه ماناێ (امت) وهرگێڕ بۊیه و (کارامایشیهن) واته نیشتمان و شوونهوارێگ ئڕاێ ژیان کارامای نه نهتهوه و سووماره. کرماشان ئاخێزگهێ ئائین میترائیسم بۊیهو شوون پهڕهسهنن ئائین زهردهشتی. مارکۆپۆلۆ له سهفهرنامهی خوهێ له (کرمان و یزد و جیرفت)وه ناو (کارامای) یاد کردێه و مهبهستیشێ یه بۊیهسهگ یانه سهر وه ئائین زهردهشتین. وه واتاێگ تر یانه ئوومهتن. ههر خود وشهێ (زهردتۆشت)وه ههڵه مانا کریاس. ئۊشن زهرتۆشت واته ئهو کهسهگ خاوهن وشترهیل زهرده ئهگهر سرنج بکیشیمنهسهر ئهرزناسی مهڵوهنهگهمان شوونێگ ئهو دی نیهکهیم گ وشتر لهتێ بژیهێد پهس ئی وشه (زهرتۆشت) رهنگه وه ماناێ (زهردتۆشتێڕ) واته تۆشتێر زهرد بۊیه نه وشتر زهرد. دهساوهێ ئی گهپه یهسهگ ئیمه :مێژووێ پهنکوور و بانان نادیار ێگ دیریم.