ناو كتاو:
ئهفسانهیل وڵات میدیا (مهتهڵهیل فۆلكلۆێ كوردی ناوچهێ كرماشان)
كووكردن و شيكردن :
سهجاد جههانفهرد
«ئهفسانهیلْ وڵاتْ میدیا[فسانه های سرزمین ماد]» بهشْ فره بـ̈وچگێ له ئهدهبیاتْ فۆلكلۆرْ گهلْ كورده، كْ ئێ ئهدهبیاته ساڵهیلْ ساڵه وه بێدهنگی بهێدهو سهر. ئێ كوومه مهتهڵهیله، دهساوهێ كهسهلێگن كْ له ناو فهرههنگێ خاوهنْ شارستانیهت و زووانێ دهژ ژیانه . مهتهڵ یهکێ له سهرگهرمیهیلْ خهڵک بـ̈ویه و سهرگهرمیێ له شهوار ئڕا مناڵ بـ̈ویه.
کـو̈یه سییه[1]
یهێ پاتشاێ فرهزانێ بـ̈و، له ههر باوهتهو کرد هاتـ̈وده سهرێ، ئاخرئاخر ژیانێ بـ̈و و له ناو جی كهفتـ̈ود. كوڕهگانێ چڕی و وه پێان وهت:
ئهگهر من مردم ئهحمهد كوڕ گهورام بووه جیگرم؛ وهسیهتم یهسه له د̈ویاێ مْ نهچینه كـ̈ویهسیه، چـ̈ون کْ تهڵهسم[2] دێرێ.
لهپاش مانگێ پاتشا مرد و کوڕهیلێ پرسێ گرتن. تا چلم ئازیهت بار بـ̈ون و وسان. له پاش[3] چلم ئهحمهد، ههر دۆ براێ بـ̈وچگ، وهزیر ونازر وگهل فرهێگ كوو كرد وه پێان وهت:
– بچیم ئڕا ڕاو وه كـ̈ویهسییه بزانیمن ئڕا باوگمان ئێ نهسیهته كردگه، گاهس[4] ههر خهێرێ له تێ بوو. بهێان[5] هێمان خوهربان سـ̈ویهر نه̈ود، كهفتنه رێا وهرهو كـــ̈ویهسییه. دهم دهمهیل نیمهڕو بـ̈و ڕهسینه سهر كـ̈ویه. لهێره تهماشا كردن، دین ئێ كـ̈ویه له بانهو ئێقره گهوراس! له ههر لهون[6] دار له تێ سهوزكردگه. گوڵێ ئهو گوڵ چڕێ، گهل گهل[7] كهڵ له نوواێان ڕهم[8] كهێ، بلـ̈وك بلـ̈وک[9] کهو و سووسگ فڕ کهێ. دی لازم نییه له شوونْ نهچیر خڕ بخوهن.
ئهحمهد ههر لهو شوونه گْ ترینج دا̈ود[10]، نیشتهو سهرْ دهس وكهڵێ كوشت. دا کهڵ هاوردن، كهوڵێ كهنین وكردنهێ وه كهواو. لهێ ئهێنه كْ خهریكْ[11]برشانن گووشت بـ̈ون له لاپاڵێ له ڕ̈ویهڕ̈ویانهو ئاسگێ[12] نهمیا، لهێره نزیكهو بـ̈و تگْ ههر تـ̈وكێگێ زهنگووڵهێ زمرووت بـ̈و. کوڕهیل چهوێان کهفت لهێ ئاسگه، فره نووڕ باوگ كردن ك ئێجوور بهههیشتێ له دهسێان بـ̈ویه؛ ههم جی ئڕا سهێران بـ̈ویه، ههم مهڵوهن[13] میوه وئاسـْگ، كْ نهیشتگهسان لهێهوهر بانه ئێره ئڕاێ نهچیر[14]. ئاسگ له سهیوان[15] دارێ له خووارێانهو دهم بردهو زه̈و و لهوهڕیا، ئهحمهد ئهمـر كرد: له دهورێ ئهڵقه بهێهن. كْ من ئی ئاسگه وه زینێ تووام؛ بهێده سهر ههركهیشهو ئهو كهسه مسهههقێه بگرێدهێ. هاوڕێیهیلێ له دهورْ ئاسـْـگ ئهڵقه دان….
لهێ ئانه ئاسـگ گهڵتاف[16] گرته سهر ئهحمهدهو و دهرچێ. ئهحمهد وهت:
خوهم له شوونێ چم، كهسێ له شوونم نیهتوواێ باێ، ئهیه نرخێگه ک خوهم داوڕیمه. ههرچێ برایل پهێشتیانه پێا، قهبوول نهكرد. كهمێ لێان د̈ورهو كهفت، وه دهنگْ بهرز وهت:
– ئهگهر تا چل شهو ترهك هاتمهو خوو خاس، وڵام[17] ئهگهر له چل شهو ڕهێ بـ̈و پرسم گرین، ڕهوزان براێ هاوپشتم بووده جیگرم …
ناو شوونْ ئاسگ و فره دهوێ نا؛ ههڵهت بڕی وكهژ[18]هیشته جی تا بردهێ وه وهرمهغارێ[19] كْ قهڵاچهێگ داشت. دهروانچیهگه دهرگه كردهو، ئاسگ چێهو ناو و بـ̈ویه د̈ویهتێ وه ئقرارێ[20] ڕهیـن بـ̈و منـْس وه مانگ چووارده. دهربانچی دهرهگهیش ئهڕا كوڕ كردهو. وڵام وه پێ وهت:
– ئهگهر تا شهوهكی وێرسی[21] سێ قسیه وهلیا بكهی و سێ قسیه له دهمێ بگری خوو خاس؛ وڵام ئهگهر نهتـ̈ویهنسی، ئێ ههمگه كوچگه كْ تْ د̈ونید یه گشت خان و خهوانی بـ̈ونه له شوونێ هاتنه، تنیش وهو جووره كهێده كوچگێ.
ئهحمهد قهبوول كرد. بـ̈ویه دۆكوت شهوار. هـ̈وچ نهكرد وهـ̈وچ وه زهێنێ نات. تا شهوهكی ههرچێ دڵ دا له یهك؛ وڵام نهتـ̈ویهنس قسیهێ له دهمێ ئهژنهوێ. شهوهكی لیسكْ[22] خوهر دا ̈ود و نێا ̈ود، د̈ویهت هات و وه تگْ شمڕێ[23] دا له كوڕ وبـ̈ویه كوچگێ وه قزم[24] چارهكێ[25].
**********
«ئمجا بژنهفن له برایل»
ههرچێ برایل چهوهڕێ بـ̈ون ئهحمهد باێدهو، له ئهحمهد خهوهڕێ نه̈و. تا ههفتهێ وسان؛ دهنگ و باسێ له ئهحمهد نه̈و. تا چل رووژ وسان هـ̈وچ خهوهرێ لێ نه̈و. چل رووژ ك وه پهرتخ[26] رهسی. پرسێ گرتن. ماوهێ لێ ویهرد. تا شهوهكیانێ ڕهوزان ومهڵگ وبراێ بـ̈وچگ و چهن كهس تر كهفته ڕێا ئڕا كــ̈ویهسییه. له ساڕووكی[27] دارێ داكاسیان[28]. چهن چارهكێ وسان. زڕهێ زمرووتْ قهێ تـ̈وكْ ئاسگ هاته گووشێان. ڕهوزان فرمان دا له دهورێ ئاخڵه بهێهن. جی له ئاسگ تهنگهو كردن؛ ڕهوزان کْ بهژن[29] و باڵاێ له ئهو د̈ویاێان كوڵتر بـ̈و، ئاسگ پهڕیه سهرێهو. رهوزان پاشێ له پێشێ رهێ بـ̈و[30] و وهت:
– كهسێ ههق نهێرێ له شوونم باێ یا منیش له كیس چم، یا ئهحمهدیش ئهولا تیهرمهو. خوسه و خهفهتْ فرهێگ له بانْ دڵێ بـ̈و چـ̈ونهو له شوونێ چێ لهێ لا كردهێ ژێرهو لهو لا كردهێ وه ژێرهو تا ڕهسیه دهرْ قهڵاچه. ئاسگ چێهو ناو و بـ̈ویه ئافرهتهگهێ جار جاران. ڕهوزان خوڕێا له دهروانچی: دهرگه بكهرهو ئێ ئاسگه سهر براگهم بردگه.
دهروانچی وهت:
– ئهغمتیهڵی مهکه، دهرهگهیش ئڕاد كهمهو. وڵام وهو شهرت ئهوێرسی تا شهوهكی سێ قسیه وهلێا بكهی خوو چ خاستر، وڵام ئهگهر نهتـ̈ویهنسی تنیش چـ̈و براگهد وه پێد تێ.
ڕهوزان چێیهو ناو. بـ̈ویه ئێواره وه سهیوهت سهیوهت[31] شهویش ههڵات؛ وڵام ههرچێ ههوڵ دا و تهقهلا کرد و سهر باس ههڵچپان[32]، قسیهێ لێ نهژنهفت؛ تا شهوهكی ڕهسی، كهزای وه تگْ شمڕهگه دا له ڕهوزان، یهویش كرده سانێ وفڕهێ دا ناو سانهیل.
له ماڵ فره چهوهڕێ بـ̈ون …..
ههرچێ گهردین هـ̈وچ شوونێ له ڕهوزان نهینهو. تا گهرێ شهوێ براێ بـ̈وچگ كْ له شرین خهو بـ̈و، باوگێ هاته خهوێ و لهێ ناو خهوه وهت:
– مهر من نهوهتم وه كـــ̈ویه سییه مهچن؟ ئێ كـ̈ویه تهڵهسمه!! له یادتان چێیه؟
ئهوهسه ئهحمهد و ڕهوزانیش بێ سهرْشوون چێن. ئێرنگه ڕێ و بانێ نهمه وهرْ پاد، وه شهرتهنێ ههرچێ وه پید ئـــ̈وشم، گشتێ وه شێوهێ درْسێ جی وهجی كهی. ئهوهڵ چید ئڕا ئهو شوونه گْ كهواو كردین له پاێ دارگه ؛ دارْ كهڵێنێ ها ئهولاێهو تـ̈وتیێگ هاوه گژیه، چید وگریدهێ، ههوهجهد كهفێدهو پێ.
كوڕ له خهو ههڵپڕێ وههر وه ئهو شهواره قـ̈و كرده خهڵكا. گهلێ کووهو كرد و چیه دهرْ ماڵْ وهزیر ونازر و ئهولا هاوردان و چێن ئڕا كـ̈ویهسیه. ههرچێ لێ لاڵكیان و وهتن : وه ئێ شهوه خهێره؟! بیلهو شهوهكی؛ وڵام مهڵگ واز ناورد. گهل خسهو شوون و وه رێ خوهێان ئدامه دان تا دهمْ بهێان رهسینه كـ̈ویه و بردان ئڕا پاێ دار و وهت:
– ئیوه لهێره بووسیهن تا مْ تیهمهو.
مهڵگ له لێان د̈ورهو كهفت وچیهو گژ دار، وه ههر لهونێ بـ̈و تـ̈وتی گرت و داێهێ و ژێر ئابا[33] و هاتهو خووار. هێمان وه لاێ ئووردی نهڕهسـ̈ود؛ ئاسگ هات؛ له چووار باڵهو ههڵاماتێ هاوردن و جی لێ تهنگهو كردن. لهێ ئانه پهڕیه سهرْ مهڵگهو. گهلێ كْ له دهور ئاسگ ئهڵقه دا̈ون، گشتێان پاشێان له پێشێان رهێ بـ̈و . مهڵگ وهت:
– خوهم له شوونی چم، ئهگهرناتمهو وهزیر بوودنه پاتشا و نازر بوودنه وهزیر؛ ئهوانیش نازرێگیش ئڕا خوهێان ههڵوژنن[34]. هاوڕێهیلێ ك وهلێا هاتـ̈ون ههرچێ لێ لاڵكیان[35]:
– تْ دۆ برا له دهس دایده، سهرخوهدیش چوو!! وڵام قسیه قسیهێ خوهێ بـ̈و. ناوه شوونێ. دووڵ و كهژ و كـ̈ویه له شوونێ بڕێ تا بردهێ دهر قهڵاچه؛ ئاسگ له قهڵاچه چێهو ناو و بـ̈ویه ئافرهتێگ وه ئهقهرارێ رهنگین و جووانیدار بـ̈و نه ههد دایشت نه ههساو. مهڵگ فره پهشێو و وڵهكهت[36] بـ̈و. وه ههناسه وْڕگی وه دهروانچی وهت:
– یه براگانم له دهسم بردگه.
دهروانچی وهت:
– مْ ئزن[37] دهمه پید بایدهو ناو، وه شهرتهنێ تنیش وهخت دێری سێ قسیه لێ ئهژنهوی. ئهر سێ قسیه له زووانێ كیشاید نه تهنیا براگاند زینگهو كهێد، بهڵكم شـ̈ویش کهێده پید وگیان هزاران كهس ترهكیش خڕیدهو. مهڵگ قهبوول كرد و له شوونێ چێهو ناو؛ دی جهم فره گهوراێگ ها لهێ ناوقهڵاچه!
بـ̈ویه وهخت شام. شام كْ خوواردن مهڵگ وهت:
– مْ تووام بچمه دهسْ ئاو. دهروانچی ئزن دا وه پێ و چێهو دهیشت. مهڵگ تـ̈وتی له ژێر ئابا دراورت. لهێ ئانه گشت له دهور سفره كوو بـ̈ون، وڵام مهڵگ له دهیشت بـ̈و و وه تـ̈وتی وهت:
– چووه بكهم كْ ئێ كهسه بارمهو قسیه؟ خوهد كْ ئهژنهفتی دهروانچیهگه چه وه وهته پیم؟
تـ̈وتی وهت:
– هناێ[38] چیدهو بـ̈وش قلیان ئڕام بارن. ههگْ هاوردنهێ مْ بنه لاێ چـ̈ونهو كْ نه̈ونـْـنهم: بـ̈وش ئهرێ قلیان ئڕا بێدهنگی؟ ڕاوهاتێگ[39] ئڕامان بـ̈وش. یه ئـ̈وشید و بێدهنگ وسی.
مهڵگ هاتهو ناو و گڕێ دانیشت و وهت:
– من تاقهتم نیهگرێ، لانْ كهم قلیانێ ئڕام بارن.
جیوهجی قلیان ئڕاێ هاوردن. قلیان نا له لاێ خوهێ و جوورێگ كْ نه̈وننهێ تـ̈وتی دراورت و وهت:
– ئهرێ قلیان ڕاوهاتێگ ئڕامان بـ̈وش.
گشت تیزێان هات[40] و چهو بڕینه قلیان.
تـ̈وتی له دهمْ قلیانهو وهت:
– یهێ رووژ ژن پاتشاێگ و ژن وهزیرێگ و ژن شێخێگ چن ئڕا حهمام. هێمان وه دهرْ حهمام نهڕهسـ̈ون؛ لێرهێ[41] فره گران قیمهتێگ كهفتـ̈ود. ژن پاتشا توواس بچهمێدهو، قردێ وسا و وهت:
– ئهرێ مْ خانزادهێگم ، ئهگهر ههڵگرمهێ بوومه پیتهخهنه[42] ولوومهێ[43] خهڵک .
ژنْ وهزیر له شوونێ وهت:
– ئهرێ مْ چووهم له ژن پاتشا كهمتره. ئه̈ویش هێزێ نێا.
وڵام ژن شێخ قووخ چهمان و ههڵگرتهێ. ڕهسینه ناو حهمام. ژن پاتشا و ژن وهزیر مسهوهسه[44] كردن كْ ئێ لێره ئهڕا ژن شێخ بووهێدهێ؟! ئڕا ئیمه لێ بێ بهش بـ̈ومن؟! ههڵاماتێ هاوردن و وه ژن شێخ وهتن: لهێ لێره بهشداریمن. ههر كارێ كردن ژن شێخ وه پێان نێاێهێ.
كاشی وه جییگ رهسی كْ كارێان كهفتهو دهس دادوهر[45]. دادوهر وه پێان وهت :
– ههر كامدان تـ̈ویهنسین تا ههفتهێ ترهك چهوچهێگ[46] وه سهرشـ̈ویهگانْ خودان بارین؛ لێرهگه ئهوه بهێدهێ. ژنهیل هاتنهو. ههركهس چێ ئڕا ماڵ خوهێ.
ژن پاتشا، وه پاتشا و وهزیر وهت:
– بچیمن ئهڕا سهێران وه ناو باخ.
پاتشا وهت:
– قهێ نیهكهێ، گورجهو بوون تا بچیمن.
وهزیر و پاتشا و ژنێ وهرهو باخ كهفتنه رێا. له لاێ دار چنارْ فره بهرزێگ دانیشتن. بـ̈ویه دهم نیمهڕوو نان خوواردن و له پاش نان خوواردن؛ ژن وه پاتشا وهت:
– تـ̈ویهنێ بچیدهو گژ ئێ داره؟
پاتشا وهت :
– تْ گیان بخواز، ئڕا نییهتـ̈ویهنم.
پاتشا چێهو گژ دار و تا تگهگهێ چێ. له ههێن یهگْ وه گژێهو بـ̈و؛ ژن دڵدارێ له وهزیر توواس.
وهزیڕ وهت :
– نیهود، تْ ژن پاتشاید!!
ژن وهت:
– ئهگهر ئێ كاره گْ مْ ئــ̈وشم نهكهید له وهزیری خهمهد. وهزیر وهت:
ئاخر پاتشا د̈ونێدهمان؛ باێدهو خووار دارم دهێ.
ژن وهت :
– تْ كهلد نهو.
ژن وه ههر لهونێ بـ̈و رازی وهزیر کرد و له بهخڵێ خهفت.
وهزیر چهوێگێ وه پاتشا و چهوێگێ وه ژن بـ̈و. له ههێن دڵداری، پاتشا چڕێ :
نهكهی!! وهزیرْ نمهك نهناس…
وڵام ژن واز ناوردو وه وهزیر وهت:
– كار خوهد بكه؛ كار وه كار كهس نێاشتوو.
تا گهر پاتشا لهو گژْ دارْ بهرزْ بێ رێه هاتهو خووار، ژن وه ئێ لاوه كرده گژ دارهو و له بانهو هاوار كرد و چڕێ:
– مهکه مهکه… پاتشا ئێ كاره مهكه! ئهرێ تْ دڵداری وهلْ منا نیهكهی، ئهول وهزیرا گهرم گرتیده؟!
پاتشا سهرێ سڕ مهن!!! ئڕا خوهێ تهنیا دانیشتـ̈ود و پاشێ له پێشێ رهێ بـ̈ود. بغز قوڕگێ گرتـ̈ود و له وهر خوهێهو وهت:
– 0بهرجد[47] ههركهس چووده گژ ئێ داره و نووڕێده کهسانهیلێ کْ له هانه خووارێیهو، جوورترهك د̈ونێ. ئهرێ خوو من له خوداێ خوهم پاكم؛ ژنهم هاوار كهێد نهكهید! بهرجد ئێ داره تڵسمێگ دێرێد. وه ژن وهت:
– بهو خووار. ئێ داره بووڕیمهێ. ئهوجار منیش چێمه گژ دارهگه؛ فكر كردم تْ ئهولْ وهزیرا دڵداری كهید؛ هه له یه مهنـ̈ود تـ̈وشْ نزا بارێدهمان.
ژن بزه خهنگێ كرد وهاتهو خووار و وهت:
– پاتشا ز̈و بكه ئێ داره بووڕ. من و تْ ئهیه چهن ساڵه ههڵاڵ هاوسهریم، ئێ كار وه منا د̈ونی؟
پاتشا فهرمان دا وه خاسهنهوكهرهیل[48] كْ بان ئێ داره بووڕن.خاسهنهخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخاساد
************
(ئمجا بژنهفن له ژن وهزیر)
وهزیر ژێرخانێگ له ژێرْ ماڵهگهو داشت، فره ههڕاق[49] بـ̈و. ناوێ وهڕ[50] كرد̈ود ئڕا جی دهوریشهیل. یهێ بڕ دهوریش كْ خێ[51] دا̈ونهو ئهوره، ههفتهێ یهێ جارهاتن و له ژێرخان داكاسیان[52] و شهوهكیان وهر كردنه ئاوایهیلا. ژن وهزیر شهو ئهول دهوریشهیلا شهور وبهێن كرد. شهو له نیمهێ خهو دهسێ دڵنگ ئهڤداڵێ[53] كرده وهر وهزیرو كهشكووڵێ كرده ملێ و برد نادهێ ناو ئهڤداڵهیل. وهزیر شهوهكی له زڕه و دهنگْ دهوریشهیل له خهوا هات، دی دهسێ جنـْگ دهوریشی ها له وهرێ! كهشكووڵێگ ها سهرْ شانێ!!! خوهرْ بان سـ̈ویهر[54] بـ̈و ئهڤداڵهیل وهرهو ئاوایهیل له ماڵ دانهو دهیشت. وهزیریش خوهێ نهشكانهو و وهلێانا چێ ئڕا ئاوای گهردین. ههفتهێ وه پێان چێ تا هاتنهو. شهو له ژێرخانهگه شام خوواردن. د̈ویاێ شام؛ ژن دهسێ دڵنگ وهزیری دا وه یهكێ له دهوریشهگان و برد له شیرین خهو كرده وهرْ وهزیر. ههر وهو شهویشهو هاورد نانهێ سهرجیهگهێ خوهێ له ماڵ.
************
(ئمجا بژنهفن له شێخ و ژنێ )
ماڵێگ له وراێوهرْ ماڵ شێخهو بـ̈و كْ دهنگْ شێخ كردن كْ باێدن ئهغد ئڕا كوڕێان بكهێ. شێخ هاته دهر ماڵ. دهرانهگه ئڕاێ كردنهو، لهێره تهماشا كرد دی ژنهێ خوهێه! دْ شك مهن و له وهرْ خوهێهو وهت :
– پووڕێ ژنهێ خوهم بوو! ئهڕا دڵپاكی خوهێ وه خاوهن ماڵ وهت :
– قهڵهم له هـ̈ورم چێه ، بیلا بچم بارمهێ وبامهو. كهفتهڕێا ئڕا ماڵ. تمهرز مهكه له ئهو وهخته کْ شێخ له ماڵ نه̈ویه، ژن داگه وه كارگهرهیل له ناو ماڵ خوهێان تا ناو ماڵ كوڕ توونهیلێ كهنینه، وهلْ ئهوانیشا شهور وبهێن كردگه كْ تووهێ چ كارێ بكهێ. شێخ هێمان وه ماڵ نهڕهسـ̈ود، ژن وه تــونهیلهگهوهو ڕهسیه ماڵ، له سـ̈وکێ ئهڵاژێا. شێخ تهماشاێ ژن كرد و چێهو ئڕا ماڵْ كوڕ. دی ژنهێ ها لاێ كوڕ! سهرێ سڕ مهن! له وهرْ خوهێهو وهت : ئڕا كار پاکی بیلا وه بوونهێ قاقهزهو جارێ تر بچمهو. وه زاوا وهت:
– پهڕه له هـ̈ورم چێه، یهسه چم تیهرم وتیهمهو. هاته ماڵ خوهێان، دی ژن ها له سهر جیهگهێ خوهێ .
ژن لێ پرسی:
ئڕا ئێقره تیهیدو چی؟! تْ قرار بـ̈و ئرا ماڵ ڕ̈ویهڕ̈ومانه میهره[55] بووڕی.
شێخ وهت:
– چووه بـ̈وشمه پید! راسێ بتووای، ئێ د̈ویهته کْ مْ تووهم ئهڕا ئێ کوڕه مارهێ بووڕم ، فره شێوهێ تْ دهێ. سهرم سڕ مهنگه كْ تنید، تْ نیید !!! دڵم ههزار خێاڵ کرد.
ژن وهت:
– تْ وه مْ ئێتماد نهێرێ؟ ئڕا كهس له شێوهێ كهس تر نییه؟ ئڕا دڵ قورسی تْ یهسه چمه سهربانهگه[56] له وهراێوهرد تا میهرهێ ئهو ژنه بڕی.
تا شێخ كهفتهڕێا ژن چهڵهێگ[57] و بهتیهگهێ[58] خوهێ برد، كرده داوْڵێ[59] له ناو سهربانهگهوه و هاته خووار، جی وه جی وه تونهیلهگهو چێیهو ئڕا لاێ كوڕ. شێخ تهماشاێ ناو سهر بان كرد، دی ژنهێ ههسهێ؛ تهماشاێ ژن كرد، ژنهێ خوهێه. ناچار بـ̈و میهرهێ ژن ئڕا كوڕ كرد .
************
( ئمجا بژنهوْن له كهسهیلێ كْ له ناو قهڵاچهگه بـ̈ون)
جهمائهتێگ کْ له دهورْ مهڵگ دانیشتـ̈ون ههر كام وه شێوهێ وهتن:
– ژن شێخ چ كارێ كرد وه دهس شـ̈و خوهێ ئهغد خوهێ ئڕا یهكْ تر كرد.
بڕێ لێان وهتن: ژن پاتشا ئێ كاره كرد و پاتشایش خسه درووا. باێه لێره بهنهێ وه ژن پاتشا. لهێ ههێنه د̈ویهت (کهزای) دی ههر كام له لێان ههق نیه̈وشن، كردهو جوواو: نه نه… یه ههقْ ژن وهزیره. ئڕا یه کْ له نه̈ووْن وهزیر دهس وه هـ̈وچ كارێگ نێا. ههر كهس بگرێ ئڕا ژن و مناڵ خوهێ دهێدهو دهیشت ، ئڕا كار كردن ، ئڕا یه گْ وه سهر بهرزی بژیهێ و له ناو هاوماڵ وهاوڕێ سهرێ ئهو خووار نهو. وڵام ههم ژنْ پاتشا ههم ژنْ شێخ وه یهێ جوورێ وهلْ شـ̈ویهگانێانا خهتا كردن.
مهڵگ وهت:
– ئیوه ئهژنهفتین؟ ئهیه ئهوهڵێن قسیه له دهمْ ژن كیشام.
بـ̈ویه شهوهكی د̈ویهت قلیان برده ئهوڕ̈و و كوتاێهێ وه زه̈وا و وهت:
– مْ یه چهن ساڵه تهمیسید كهم و دێرمهد، هێمان یهێ قسیه ئڕام نهكردیده، ئێرنگه ئڕا ڕێوارێگ كْ گاهس شهوێ لهێر بوو یا نه، نیشیده سهر گوزیشته وهتن.
بـ̈ویه نیمهروو مهڵگ ها تهو دهێشت، تـ̈وتی دراورد وه پێ وهت:
– یه ئهوهڵین قسیه، ئڕا دووههمی چووه بكهیم؟
تـ̈وتی وهت:
– ئمشهو چیده و ناو ئـ̈وشی ئهفتاوهێگ ئڕام بارن، ئهفتاوه گْ هاوردن وه پێ بـ̈وش مهتهڵێ، باسێ، راوهاتێگ ئهڕامان تاریف بكه؛ یه ئــ̈وشیی و كهلـْد نهو.
بـ̈ویه شهو مهڵگ ئهفتاوهێ توواس؛ ئهفتاوه دانه پێ وه پێ وهت:
– ئهرێ ئهفتاوه ئڕا بێدهنگی. وه یهێ ههو دهنگێ هاتهو بان و وهت:
– دهرزیگهرێگ[60] ونهجارێگ و شێخێگ چن ئڕا ئاوای ترهك، ئڕا كاسبی. له كـ̈ویهێ چووڵێ شهو گرتان. نانێ خوواردن و بـ̈ویه وهختْ خهو، وهتن: ئیمه ههرچێ دێریمن ئهولْ خۆمانا هاوردیمنه، تێشـْگ و ههڕه و ئاجهتْ نهجاڕ، پارچهێ دهرزیگهر، كتاوهیلْ شێخ. یه باێهس ئمشهو گهێ وه گهێ[61] وریاێ بكهیمن.
نهجاڕ وهت:
– ئیوه بخهفن؛ ئهوهڵ كهڕهت[62] مْ نیشم وریای كهم.
خهێات و شێخ وه خهێاڵ ئاسووده خهفتن. نهجاڕ دی تاقهنێ نیهگرێ تهور ههڵگرت و چێ ئڕا دارْ گهوراێگ ئهو خوارێان بـ̈و و بڕییهێ و سهر پرچێ کرد و ساقهگهێ هاورد و وه قهڵهم تاشیهێ؛ ههێكهڵْ[63] ژنێ له لێ دْرس كرد، لهبه[64] ڕهنگین بـ̈و مـْنس وه تووكْ خا. ئهو وهختْ وریاییه وه تاشینْ ئهو ساقه داره بردهو سهر. ئانێ کْ نهوبهێ وه پهرتخ رهسێ، چێ دهرزیگهر له خهوا كرد و وهت:
– دی گهێ تنه. خهێات ههڵسا لهێره تهماشا كرد دی ئاێهمێ ها له خووارێیهو! كهمێ وسا، دی جـ̈وله نیهكهێ!! چێهو نزیك دی نهجاڕ وهخت خوهێ وه درس كردنْ ئێ ههێكهڵه بردگهسهو سهر. یهویش نیشت له تكْ پا تا سهر، دهسێ دڵنگ ئڕای د̈وران و كرده وهرێ؛ کار و بارێ وه پهرتخ ڕهسی شێخ له خهوا كرد و وهت:
– دهی ههڵس، وهختده .
هناێ شێخ له خهو ههڵساو تهماشاێ چووار باڵْْ خوهێ كرد، دی ئاێهمێگ ها خووارێیهو، سیهن كرد[65]. ههرچێ سان خسهو پێ جم نهخووارد. لهێره نزیكهو بـ̈و دی د̈ویهتێگه منێ وه هووری. سهركتاو ئڕاێ گرتهو چهن کهڵام لێ خوهنێ، مهتهشخهڵ[66] بـ̈ویه ئاێهمێگ و قسیه كرد. بـ̈ونه دڵدارْ ێهک. ئێقره دووسْ یهك داشتن، ئهو شهو وه دهقهێ لێان چێهو سهر. تا رووژ ههڵات، دهرزیگهر و نهجاڕ له خهو ههڵسان، دین ههێكهلهگه کْ خوهێان دْرس كردنهو دڵنگ كردنهسه وهرێ، بـ̈ویهسه ئاێهمێگ و ها له بهخهڵ شێخ. فره ناڕهحهت بـ̈ون.
نهجاڕ وهت :
– مْ ئهو شهواره چوو تاشیمه تا یه درْس كردمه؛ ئێرنگه بووه بهشْ تْ!
خهێات وهت:
– مْ دڵنـْـگ ئڕاێ د̈ورانمه.
شێخ وهت:
– منیش كهڵام لێ خوهنیمه.
************
كهسهیلێ کْ له ناو قهڵاچهگه دانیشتـ̈ون؛ بڕێ وهتن: ئێ ئافرهته وه نهجاڕ بڕیهێ، بڕێ وهتن: وه خهێات، بڕێ وهتن: وه شێخ. د̈ویهت كردهو جوواو و وهت:
– وه شێخ بڕێهێ. ئهگهر شێخ گیان نێاد وه پێ؛ شهوهكی هیشتنهێ وه جیهو.
مهڵگ وهت:
– گووش كردین ، ئیه دۆ قسیه .
لهێره مهڵگ هاتهو دهیشت، دی دۆنیا ڕووژناس. وه تـ̈وتی وهت:
– ئڕا قسیهێ سێیهم چووهبكهم؟
تـ̈وتی وهت:
– ههر وهو جووره گْ ئهو دۆ كارهگه ئهنجام داید، ئمشهویش گرید له چراخهگهو نهیدهێ وهرْ دهمْ خوهد ئـ̈وشی: ئهڕێ چرا ئڕا بێدهنگی؟! ئیه ئـ̈وشیی و ….
بـ̈ویه شهو مهڵگ گرت له چراخ و تهگێ دا ئهو خوهێ و وه سهیوهتێ دهس برد تـ̈وتی له ژێر ئابا دراورت یهواش ناێهێ له لاێ زرانی[67] خوهێ و و ئهرێ چراخهگه تْ چووهد له له قلیان و ئهفتاوهگه كهمتره؛ كارهساتێ[68]، مهتهڵێ ئڕامان تاریف بكه.
تـ̈وتی وهت:
– یه دۆ بران، د̈ویهتْ ئامووزاێانه فره ڕهنگینه و دیمهندار. ههر دۆ برا وه جیا جیا چنه خوازمهنیێ. د̈ویهت دڵێ ها وه ئامووزاێ گهوراوهو، وڵام ئامووزاێ بـ̈وچگ وێڵکهر نه̈و. براێ گهورا ههرچێ وه براێ بـ̈وچگ وهت:
– ها لهێ ئاوایه د̈ویهت ههر كهس تووهید چمه خوازمنیێ ئڕاد ، بیلا مْ یه بخوازم. وڵام براێ بـ̈وچگ قهبوول نهكرد. تا یهێ شهو براێ بـ̈وچگ چهوێ چێهو خهو براێ كهڵێن[69] چێ وماڵ ئامووزا وهلا بردهێ و دهرچێن. هێما وهخت فرهێگ لێ ڕهێ نه̈ود. براێ بـ̈وچگ له خهوا هات، دی برا گهورا نیهسهێ! چێه دهرْ ماڵ ئامووزا دی ئهویش نیهسهێ!! شوونێان برد تا تهقیا وه پێانا[70]. ئڕا براێ گهورا بغده كیشا. براێ گهورا هاته ئهڵئهمان و وهت:
– مهکه ئیمه برایمن مهیلا دهسمان نهچووده خـ̈ون یهكا. وهڵام براێ بـ̈وچگ وێڵ نهكرد. تا براێ گهورا ناچار بـ̈و ئهویش قێاره بكیشێ ئڕا واوهسه[71] کردن له خوهێ. ههر دۆ برا زاكان[72] جهنگ فرهێگ كردن، فره له ڕ̈و یهك بـ̈ون تا ههم زهمان دهسْ ههردْكێان چێهو بانْ سهر و دان له مل یهك ؛ سهر ههر دْکێان كهفت. لهش وه جییا و سهر وه جییا ، ههر کام وه لاێگا کهفتـ̈ون. بێجه ئامووزا کهسْ تر وه دیارێیانهو نه̈و. یه̈ویش هـ̈وچهو بانْ دهسێ نات چـ̈ونهو شین كرده مل لهشیهیل بێ سهرا و پرچ وه قهێ خوهێهو نهیشت. دهسهزرانی له لاێ جهسهیل ترینج دا[73]. سهێر چووار باڵ خوهێ كرد دی له ڕ̈ویهڕ̈ویانهو دْ گله مـ̈وش دان له یهك سهر ههر دْ گلهێان كهفت. مـ̈وش ترهك هات لهێ وهڵنگه ماره[74] و پـ̈وشه كرده مل زام ههر دْکێانا و ژیانهو[75].
د̈ویهتیش وهلاێ خوهیهو وهت:
– بیلا منیش ئێ كار بكهم، گاهس ئازاوه بـ̈ون. قهێر فرهێگ لهێ گهڵا و پـ̈وشه ههڵچان[76] و دا وه قهپاڵا. سهر براێ گهورا ناوه قهێ براێ بـ̈وچگهو سهر براێ بـ̈وچگ ناوه قهێ لهش براێ گهوراوه، لهێ هـ̈وردهكه سایه ملْ زامهگانێانا و ههر دۆ برا زنێگهو بـ̈ون.
ئهوانه گْ له لاێ مهڵگ له ناو قهڵاچهگه دانیشتـ̈وین، بڕێگێان وهتن: ئێ د̈ویهته ههقْ سهرْ براێ بـ̈وچگه، كوتێگێیان وهتن ههقْ سهرْ براێ گهوراس. له ناو خوهێان مهنن كْ ئێ د̈ویهته باێهس شـ̈و بکهێده کامێان. د̈ویهت كرده وجوواو و وهت:
– (لهش لاره سهر سالاره) ههق ئهو لهشهسه کْ سهر براێ گهورا هاوه بانێهو.
مهڵگ وهت:
– ئهژنهفتین ، یهیش سێهمین قسیه له لێ ئهژنهفتم .
د̈ویهت هات و دهس كرده مل كوڕو شمڕهگه داوه پێ و وهت:
– وه من و ئایینم تْ له مْ تێیار ترهک بـ̈ود.
کوڕ وهت:
– براگانم كامهن كْ ئاخر كهس بـ̈ونه گْ له شووند هاتن؟
د̈ویهت وهت:
– ئهو دْ گله كوچگهنه كْ وه تهنیا كهفتنه.
كوڕ چێ و وه تگْ شمڕ دا له قهێیانهو بـ̈ونه كوڕهیل جار جاران.
ههرچێ سوواریش وه كوچگ كرد̈ود، ههر كام تگْ چووێ دا لێان و زینگهو بـ̈ون. له كـ̈ویه نهمیان. خهڵکْ ئاوایهگه و وهزیر و نازر خاس هـ̈وردهو بـ̈ون دین ئووردیێگ له کـ̈ویهسیهێا نهمییا. هاتنهو نزیک گشت خهڵک بـ̈ویه حهێران مهڵگ کْ بێجه برایلْ خوهێ ئووردیێگ خان و خهوانییش ئهولْ خوهێا هاوردهو خووار.
ههر ئهو رووژه مهڵگ سـ̈ورْ د̈ویهت كرد. ههفت شهو ههفت ڕووژ دان له ساز و دێوڵ ئڕاێ.
له د̈ویاێ شایی و سـ̈ور، مهڵگ وه ئهحمهد وهت:
– تْ له مْ گهوراترید، ئێ پاتشایه ههقْ تنه.
ئهحمهد وهت:
– نه، ئێ ههمگهێ كارهیله کْ تْ ئهنجام دایدهو و ئیمه زینگهو كردیده؛ ئیمه نیهتـ̈ویهنیم جوواو ئێ ههمگهێ خاسیه بهیمنهو. ههر خوهد ئڕا پاتشای خاسی، پاتشای شایانْ خوهده.
————————————————————————————————-
پەینـ̈وس:
[1] – ئێ مهتهڵه « كـ̈ویهسییه» كاك موراد محهممهدڕهحیمی ئهڕام دواژهوهو كرد.
موراد محهممهد ڕهحیمی خهڵك ئاوای لهتهچیاێ سهیادیانه له ناوڕوو گواوڕ سهر وه شارْ گیهڵان
ئاغاێ محهممهد ڕهحیمی له باوهتْ فۆكلۆره و مێژوو ئهو ناوڕووه فهره شارهزاس و ههلهێوا مهتهڵهیلْ فرهێ زانێ ، ئهێ مهتهڵهیله له وتهیلْ ئه̈وین
ئـ – كویهسییه
بـ- ئلاهی شوكر
پـ – كوڕكهچهڵ(1)
تـ – كوڕ كهچهڵ (3)
جـ – زیمهڵه
[2] teÎesm تڵسم ، جادوو : طلسم
[3] Paş د̈ویا ، شوون : بعد ، عقب
[4] Gahis گهها، گاێههس، هاتێ: شاید
[5] Beêan گوڵناو سوو ، سفتْ سوو ، شهفهق : سحر ، صبح زود
[6] Lewn وێنه ، جوور : نوع
[7] Gel بلــ̈وك : گروه
[8] Rem keê ههیواین، راو بــ̈و : فرار می كنند
[9] Bilük گهل،( ناو گهلێ ئهڕا باڵنده) : گروه ، جمع ( معادی برای جمع پرندگان)
[10] Tirîc daüd دانیشتــ̈ود : نشسته بود
[11] Xerîk سهرقاڵ : مشغول
[12] Asig نهچیر، ئاسێ: شكار
[13] meÎwen شوونْ لوور : منبع
[14] Neçîr ڕاو : شكار
[15] Seywan سێوهر، ساڕووكی : سایه
[16] geÎtaf گهڵواز، قۆمچ: پرش بلند
[17] wiÎam وهڵهو ، بهڵام، وهڵام ، ئهمما: ولی ، اما
[18] Kej كهش ، كـ̈ویهسان : كوه
[19] ar َmex تاشهسانْ گهورا : کمر سنگی بلند َ
[20] iqrarê ئهنازهێ : اندازه به اندازه
[21] wêrisî ئهتــ̈ویهنسی : اگر توانستی
[22] lîsk تیشک: اشعه
[23] şimiř چوو شهڵته : شلاق ، نوعی چوب باریک که برای شلاق زدن استفاده می شود
[24] Qizm ئهنازه : اندازه
[25] çarekê چووار کوتی بهشێ: یک ربع، یک چهارم
[26] pertix ئاخر، کوتایی : پایان
[27] sařûkî ساێه، سهیوان، سێوهر: سایه
[28] dakasiyan مهزریان: آرام شدن
[29] Bejn باڵا، بهشن : قد و بالا
Paşê le pêşê řeê bü [30] مهسڵهتیگه له ناو كوردهواری وه ماناێ نا هومێد بـ̈ون
[31] Seywet یهواش، ئهمن، هێمن ، ئارام : آهسته
[32] heÎçipan ههڵگرت: گرفت «سهرْ باس ههڵچپان »
[33] aba جنکْ مهلا :لباس ملا
[34] heÎwijanin ههڵبژاردن، ئهڵوژانن : جمع کردن، گلچین کردن
[35] laÎikiyan تهمهنا کردن، لاڵیاوه :خواهش کردن
[36] wiÎeket شهکهت، میهنگ : خسته
[37] izin ئجازه، سڵا: اجازه
[38] hinaê وهختێ، ههناێ، ئانێ: وقتی
[39] řawhat كارهسات: حكایت، روایت، ماجرا
[40] tîzêyan hat تــ̈ولهكیێان هات : مسخرشان آمد
[41] lêre جوورێ تهڵاێ لهێهوهره، لیهره : نوعی طلای قدیمی است
[42] Pîte xene زهرده خهنهێ فره گهن : زهر خند
[43] lûme لاو لوو : مورد سرزنش مردم قرار گرفتن
[44] misewese kirdin دهس وه یهکی کردن: دست به یکی کردن
[45] dadwer كهسێ ك داد وه پێ بهن: قاضی، قانون
[46] Çewçe چهوچهو: معما
[47] Bercid هكمهن، ههتمهن : حتما
[48] xase newker سهرنهوکهر : پادوخان
[49] Heřaq پان، پیهن و گهورا : پهن و بزرگ، جا دار
[50] weř زیلوو: گلیم
[51] xê خوو، گوْری : آدت
[52] dakasiyan مهزریان : آرام شدن
[53] evdaÎ دهوریش ، عهبداڵ : درویش
[54] Süyer گهرم : گرم
[55] myere ماره : عقد
[56] serban بانْ منارهێ ماڵ : بالکن
[57] çeÎe چوو دریژێ کْ ئڕا وهرمال ژێرْ تهنافْ سیهماڵ ئێستفاده کرێ: چوب دراز
[58] betye جوورێ دڵنگه چـ̈و چوارشێو ك خریهیدهو بان سهروێنا، زوورم ئهڕا ناو پرس له لێ ئیستفاده كرێ : نوعی لباس زنانهی كردی همانند چادر، كه بیشتر در مراسمات شیون استفاده میشود
[59] dawiÎ چووار چووێ ك دڵنگْ ئاێهم كهنه وهرێ ئهڕا تاڕانن گیاندار : مترسك
[60] derzîger خهێات : خیاط
[61] geê نۆره : نوبت
[62] keřet جار و بار: دفه، بار
[63] heêkeÎ مهتهشخهڵ ، مۆجهسمه : مجسمه
[64] Lebe ئهونه : به اندازهئی، به حدی
[65] Siyen kird سیهو گرتهێ، خهوف گرتهێ : ترسید
[66] meteşxeÎ ههێکهڵ : مسجمه رنگین
[67] ziranî وێژدنگ ، ئهژنوو، کهشکینه : زانو
[68] karesat راوهات، وه سهرهات : داستان، روایت
[69] keÎên كهڵنگ، مهزن ، گهورا : بزرگ
[70] teqya we pêya گرتهوهێ، رهسیه پێا : بهش رسید
[71] wawese بهرخوهدان، وهرهقهت : مقاومت
[72] zakan شهڕ ڕ̈ویهڕ̈و : جنگ تن به تن
[73] tirênc له بان زرانی وسان ئهڕا گڕێ: نشستن روی زانو
[74] weÎnĝe mar گهڵاێ ڕزیاێ پاێ دار : برگ خشک شده پای درختان
[75] Jiyanew ژیانهوه ، لهێ نوو زینێهو بــ̈ون : دوباره زیستن ، از نو زنده شدند
[76] heÎçan كووهو كرد : جمع كرد