📚نیشانەیل بەڵگەدار مێژوویی لەبان «لەکەیل» لە بەڵگەنامەیل زانستگایی
📚بەش دويەم
لینک بەش یەکم
📚٤٠ سەرچاوەی باوەڕپێکریاگ ئەڕا سەلماندن کورد بوین «هووزەیل وەند»
📚کووەوکردن:
پێدرام ئەسەدی، کارناس باڵای مێژوو
پێدرام ئەسەدی
۲۱
وشەنامەی دێهخودا لە وەسف ناوچەی لوڕستان؛ ئەورە کەێدە دو بەش «پێشکۊە» و «پشتکۊە» ک چەم سیمەرە لە یەک جیایان کەێد. ناوچەیل پشتکۊە و پێشکۊە لە ڕۊ جۆغرافیاییەوە جوور یەکن، وەلی لە بابەت دانیشتووەیل و ئەو هووزەیلە ک لەورە نیشتەجێن، وەگەرد یەک جیاوازی دێرن. لەبارەی پێشکۊە، ئی ناوچەیلە وە شوون لوڕ و کورد زانێ ک لە ڕوخسار و شێوە کوڵ جوور یەکن، وەلی لە ڕۊ زوانەو وەگەرد یەک جیاوازی دیرن. بەشێگ لە دانیشتووەیل باکوور ڕۆژئاوای ئاودز (آبدیز) وە «کورد لەک» ناسریان و بەشێگ تریش زوان لوڕی دێرن. کوردەیل لەک باڵابەرز و چوارشانەن و ڕەنگیان گەنمینە و مۊیان سیە یا خوڕمایی تیەریکە؛ گەرمەسێر بڕێگ لە ئی هووزەیلە کەفێدەو دەشتەیل خووزستان. دانیشتووەیل پشتکۊە تێکەڵاوێگن لە هووزەیل لوڕ فەیلی و کورد لەک ک وە گشتی وەگەرد یەک تێکەڵاو بۊنە، وەلی لە باکوور زوورم دانیشتووەگان کوردن و لە باشوور لوڕن. هووزەیل دیار و گەورەی پشتکۊە بریتین لە: مەلەکشای، یوسفوەن؛ لە پاچەی باشووری گراوەن؛ لە ئەنجیرکۊە کوردەیل دیناروەن و غیاسوەن.
سەرچاوە: (بنووڕن وە: دێهخودا؛ ب١٣؛ مەدخەڵ لوڕستان)
۲۲
زوورم دانیشتووەیل لوڕ پشتکۊە (ئیلام) لە ڕەچەڵەک کوردن و بڕێگیش لە هووزەیل کرماشان و پێشکۊە بۊنە ک وە دریژای ساڵان کوچ کردنە ئەڕا ئەورە و نیشتەجێ بۊنە و کەمکەم جەمعیەت پشتکۊە فرەوە بۊە.
سەرچاوە: (جغرافیای مفصل تاریخی غرب ایران؛ بەهمەن کەریمی؛ ١٣١٦ک.خ؛ تەیران؛ پەڕەی ١٦٥)
۲۳
لە لایێگ ترەو «ئێدمۆندز» ئاماژە کردیە وە جیاوازی لوڕەیل و لەکەیل و باوەڕی یەسە ک لەکەیل باڵایان بەرزترە و لۊتیان چەمیاسەو (هەڵوێییە) و لە ڕۊ بنەچەکەوە پەتیترن، هەرلەيوا ژنەیلیان لە ژنەیل لوڕ جوانیدارترن.
سەرچاوە: (سفرنامە دربارە لرستان؛ مینورسکی، وەرگێڕان بەهاروەن؛ ١٣٦٢؛ پەڕەی ٢٦)
۲۴
ئیڵ و هووزەیل لەک لە باکوور و باکوور ڕۆژئاوای لوڕستان نیشتەجێن و ناوچەیل لەک جوور هێڵ چەمیایێگ کەفتەسەو ناو دووڵەیل چەم سیمەرە لە ناوێن وروگرد، نەهاوەن، خوڕەمئاوا، کرماشان و ئیلام. لە ویەردە، لەکەیل وە «هووزەیل وەند» و لوڕەیل وە «فەیلی» ناسریانە.
سەرچاوە: (ماڵپەڕ فەرمی سازمان ئومور عەشایەر ئێران)
۲۶
گەوراترین هووزەیل پشتکۊە (ئیلام) هووزەیل کوردن، ک ئی هووزەیلە لە بنەڕەتا وەگەرد هووزەیل تر پشتکۊەیی لە ڕۊ هەڵس و بنیشەو فەرق فرەیگ دێرن و وەو جوورە دیارە ک ئێ جەماعەتە لە شوونەیل تر وڵات لە زەمانەیل قەدیم ئەڕا ئێ ناوچە کوچ دریاینە.
سەرچاوە: (جغرافیای نظامی ایران. پشتکوه. ڕەزمئارا؛ ١٣٢٠؛ پەڕەی ١٩)
۲۷
دانیشتووەیل پشتکۊە تێکەڵاوێگن لە کوردەیل (لە بەش باکووری) و لوڕەیل (زوورم لە بەش باشووری) ک تۊەنیم بۊشیم وەگەرد یەک ئاوێتە بۊنە. مەلەکشای، یوسفوەن، گراوەن و غیاسوەن لە هووزەیل دیار و ناسیاو ئی ناوچەنە ک هەمیشە فرەترین دانیشتوو دێرن.
سەرچاوە: (فەراهانی، حەسەن؛ بێهبوودی، هێدایەتەڵا؛ ١٣٨٥. ڕووژژمێر تاریخ موعاسر ئێران. ج٢؛ پەڕەی ٤١٦)
۲۸
لەبارەی لوڕەیل لە لوڕستان هاتیە: ئێجوورە ک دیارە ئیانە لەو کوردەیلە هەسن ک لە باکوور لوڕستان نیشتەجێن و زوانیشیان جوور فارسیە، فرە جیاوازی وەگەرد زوان کوردەیلا نەیرێ. گەشتیارێگ وە ناو «ڕیچ» ک سەفەر کردیە ئەڕا کوردستان و لوڕستانیش دیە، لوڕەیل وە کورد زانسیە، وەلی خود لوڕەیل وە کوردەیل ئێژن «لەک». محەمەدئەمین زەکیبەگیش ک لە ساڵ ١٩١٦ سەفەر کەێد ئەڕا لوڕستان، ئێژێ خەڵک ئەو ناوچە زوورم وە زوان کوردی وەگەردم قسە کردنە. مەسعودی وەتیە لوڕەیل کوردن.
سەرچاوە: (جغرافیای تاریخی و تاریخ لرستان؛ عەلیمحەمەد ساکی؛ ١٣٤٣؛ بڵاوکریاگ محەمەدی – خوڕەمئاوا؛ پەڕەی ٣٩)
۲۹
لە لوڕستان دەسە و گروو فرەیگ وە زوان کوردی قسە کەن، ئڕای نموونە لە بەش باکوور هووزەیل لەک ژیەن ک وە زاراوەی کوردی قسە کەن. هووز مەکی (مەرز بەین کرماشان و لوڕستان، هەلیلان و بەشێگ لە باشوورێ) وە زاراوەیگ لە کوردی باشووری قسە کەن ک جوور زاراوەی کەڵهوڕەیلە؛ سەرەنجام لە بەش باشووری پشتکۊە، کوردەیل شوهان هەسن ک وە زاراوەی کوردی کرمانجی (شوهانی) قسە کەن.
سەرچاوە: (دو سفرنامە در بارە لرستان؛ مینورسکی؛ تەرجومەی بەهاروەن؛ ١٣٦٢؛ پەڕەی ٣٠)
۳۰
لە نزیکی لوڕستان لە «لەکستان» زاراوەی باشووری کوردی وە «لەکی» مەشهوورە. لە سەڵماس و فارسیش عەشایەر لەک هەسن. کوڵ و کوڵبڕ شوون و ماوای لەک؛ بەش باکوور و باکوور ڕۆژئەڵات لوڕستانە ک وەپێ ئۊشن لەکستان.
سەرچاوە: (زەکیبەگ، محەمەدئەمین. ١٣٨١. زبدە تاریخ کرد و کردستان. ب١. پەڕەی ٢٢٦-٢٨٥)
۳۱
زاراوەی کەڵهوڕی و لەکی لقێگ (بەشێگ) لە زوان کوردی باشوورین؛ سۆرانی لقێگ لە کوردی ناوڕاس و کرمانجی لقێگ لە کوردی باکوورە.
سەرچاوە: (فەسڵنامەی موتاڵەعات و گویشهای غرب ایران؛ ١٣٩٥؛ بڵاوکریاگ زانستگای ڕازی؛ ژمارە ١٥؛ پەڕەی ٩٤)
۳۲
ناوچەی لەکستان شوون نیشتەجێ بۊن هووزەیلێگە ک نۊسەر کتێب «موجمل التواریخ» وە ناو «وەند» ناویان هاوەرگە، ک لە ناو یەکێ لە لێیان «باجەڵان» یا «باجۆڵوەن» بویە.
سەرچاوە: (جغرافیای لرستان پیشکوه و پشتکوه؛ نۊسەر نەناسیاگ؛ وە کووشش سکەندەر ئەمانەڵڵاهی بەهاروەن؛ ١٣٧٠؛ پەڕەی ٦٥)
۳۳
لە بابەت ناسین و زانست لەبان ئەڵوشت (ئەحواڵ) کورد و نیشتمانیان، زوورم لە دەوروەر ژاوەروو و شوون حەسەنئاوای کوردستان و کوڵیای کرماشانە و بڕێگیشیان لە شوون ئەسفەنئاوا و ئیڵاخ (لەیلاخ) کوردستان و ناوچەیل هەمەدان ژیەن. کورد زەند هووز فرە ئازا و نەیتەرسێگن و لە ناو هووزەیل تر وە ئازایەتی ناودەرکردنە. زوان و وشەیلیان لە ڕوونی و پاراوی بەش دێرێ. پەیوەندی فرەیگ وەگەرد زوان گۆرانی دێرێ.
سەرچاوە: (بەدایعاللغە؛ وشەنامەی کوردی – فارسی؛ ١٣٨٨ وەقایعنویس کوردستانی؛ عەلیئەکبەر؛ ١٣٨٨ پەڕەی ٣٥)
۳۴
زوان لەکی زوانێگە ک لە بەین هووزەیل باکوور خوڕەمئاوا؛ لە ناو بەیرانوەنەیل؛ حەسەنوەنەیل و دەڵفانەیل باوە، بێجگە لەی هووزەیلە، خەڵک هەرسین کرماشانیش وە زوان لەکی قسە کەن.
سەرچاوە: (ڕیشەی نژادی لوڕ؛ ١٣٥٦؛ حوجەتەڵڵا حەیدەری؛ پەڕەی ٩٧)
۳۵
فێریا ئستارک نۊسەر ئینگلیسی لە سەفەر خوەی ئەڕا ناوچەی دەڵفان؛ ئەلیشتەر و دەشت خاوە وەپەی ئەو چشتەیلە ک وە چەو خوەی دیە، زوان ناوچەیل باکوور ڕۆژئاوای لوڕستان وە لوڕی و لەکی ناو بردیە.
سەرچاوە: (سەفەرێگ وە دیار ئەلەموت لوڕستان و ئیلام؛ فێریا ئستارک؛ ١٣٦٤؛ تەرجومە: عەلی محەمەد ساکی؛ پەڕەی ٤٣)
۳۶
دۆمۆرگان لە کتێب جۆغرافیای ڕۆژئاوای ئێران، لەکی وە یەکێ لە زاراوەیل کوردی وە ئەژمار تیەرێ ک لە ناوچەیل کوێستانی هەڵکەفتێ لە لای ڕاس چەم گاماسیاب و لە ناوچەی کەڵهوڕەیل وەپێ قسە کەن.
سەرچاوە: (ژاک دۆمۆرگان، جۆغرافیای ڕۆژئاوای ئێران؛ ١٣٣٩؛ پەڕەی ٩٤؛ تەرجومەی کازم وەدیعی؛ دو بەرگ)
۳۷
لەکی زوان هووز و تیرەیل لەکە ک لە باکوور پێشکۊە و بەشەیل دەڵفان؛ ئەلشتەر و چەقەڵوەنی یا بەیرانوەن ژیەن.
سەرچاوە: (تاریخ جۆغرافیایی و کۆمەڵایەتی لوڕستان؛ حەمید ئیزەدپەناه؛ ١٣٧٦؛ پەڕەی ٨٠)
۳۸
ئۆمان؛ زاراوەی لەکی لە لقەیل زاراوەی کوردی زانستیە و هەرجوورە پەیوەندیێگ وەگەرد زاراوەی لوڕی ڕەد کردیەسەو.
سەرچاوە: (ئۆمان؛ ١٩٠٤؛ ١١٩٤-١١٧٣)
۳۹
چەریکۆفیش زاراوەی لەکی لە لوڕی جیا زانستیە.
سەرچاوە: (چەریکۆف ٢٧٧: ١٨٧٥/ هەمیش بڕوڕن وە: فیلد ٢٠٩.١٩٣٩. ئێدمۆندز ١٩٢؛ ١٩٥٧)
۴۰
ویندفۆر، لەکی وەگەرد زاراوەیل تر زوان کوردی جوور زوان باکوور ڕۆژئاوا دەسەبەنی (تەبەقەبەنی) کەێد.
سەرچاوە:
