🔆 پێشینەێ ناو کرماشان
ناو شار و ئاوائییەیل کوردی فرە زۊینەن و ماناێ بڕێگ لە لێیان وە هۊر چییە ، وە ئی خاترە ئەڕاێ شی کردن ناوەگانێان هەوەجەمان وە زوان کۊەنەێ کورد و گاجاریش زوانەیل مردێ کەفێد .
وەداخەوە فرەێگ وە سەرچەوەیل کوردی هەڵک دەن تەنیا وە زوان ئیمڕوو ، ناوەیل زۊینە شی بکەن و ماناێان فام بکەن بێ ئەوە ک بەڵگەیل ڕاسگانی ئەو ناوە وە وەرچەو بگرن .
لە ئی دەورەیشە بڕێگ تاریخنۊس کورد ئەقرە وە زوان خوەێ بێباوەڕە ک جاوەرجا ئەو شیکارییە ک وە ڕۊ بنەواێ بەڵگەێ زوانەیل بێگانەس قەبوول کەێد ؛ وەجی ئەوە ک بۊنێد بنەواێ بەڵگەیل زوان کوردی و وە تاێبەت کوردی زۊینە ئەو ناوەیلە چۊ شی کردنە و چۊ باسێ کەن .
ئەڕاێ نمونە بڕێگ تاریخنۊس بێ هۊچ پرسیارێگ ناو (کرمانشاه) قەبوول کردنە ، وە خاتر یە ک ئەو ناوە باوەڕ و چەوگەێ فارسەیلە وە بان ئی وشە ، هەر ئەوجوورە کە باڵادەسی سیاسی دێرن ، ئی باڵادەسییە وە زوان و تاریخیش وە زوورەو بڕیاسە مل کورد .
لە حاڵێگ ک وە ڕۊ کۊەنەترین سەرچەوەیل ئسڵامی ناو شار کرماشان جاران (قرماشین،قرماسین) بۊە ، نە (کرمانشاه) . ئەڕاێ نمونە حەمدۆلاێ مستەوفی فرەتر وە شەشسەد ساڵ پێش ، لەبارەێ کرماشان ئۊشێد :
لە کتاوەیل وە قرماسین ناو نریاس .
ئمجا ئەو کەسە وەل یە ک زانێد ناو ڕاسگانی ئی شارە قرماسین بۊە ، وە ژێر کاریگەری فەرهەنگ فارس ، ناوێگ تازە ئەڕاێ تییەرێد (کرمانشاهان) .
یانێ (کرمانشاه) ناوێگ بێگانەس وە زوان کوردی و بەڵگەێگ نییە کە بۊشێد کرمانشاه ناو زۊینەێ ئی شارەسە .
هەر لێوا ک مستەوفی ئشارە وە پێ کردێە لە بەڵگەنامەیل کۊەنە ، ناو
(قرماشین،قرماسین) ناو قەدیمی کرماشانە ، نەک (کرمانشاه) .
وە ڕۊ بڕێگ بەڵگەیل ک ئێرەنگە هەن ،
بارام چوارم ساسانی ئی شارە درس کردێە ، پێشتر وە ئەوەیش ئەوردانەیلە بەش گرینگێگ وە وڵات ماد بۊە .
وەڕاسی ناو وڵات ماد هەر لە وشەێ (meh) پەهڵەوی هاتێە و وشەگە وە زوان پەهڵەوی ماناێ (مەزن،گەورا) کوردی دێدن .
باێەس یە بزانیمن ک تا وە کوردنشین وەرەو ڕووژئاوا دۊرەو بکەفید بڕێگ پیت (س) لە زوانەیل هاوسامان ئاڵشت بوودە (هـ) .
ئەڕاێ نمونە (ماسی) لە کوردی وە ناو فارسەیل بۊەسە (ماهی) ؛
یا (ئاسک) بوودە (ئاهو) ؛ (ئاسن) بوودە (ئاهن) …
هەر وە ئەو شیوە وشەێ (مێە) لە پەهڵەوی ، وە کوردی نوو وە (مەس) ئۊشریەێد ک ماناێ (مەزن) دەێد .
وە زوان کوردی کۊەنە وشەێ (masa) ماناێ (مەزن) دێرێد .
یانێ وە ڕۊ سەرچەوەیل و زوان خەڵق ئێردانەیلە ئەڕامان ڕووشن بۊ ک مادەیل وە خوەێان وەتنە (ماسە،مەسە) ک وە ماناێ (مەزن) هاتێە و ئیمڕوویش لە کوردی نوو ئی وشە هەر مەنێە .
خو ئێرەنگە تۊەنیم بزانیم ک وەڕاسی ناو کرماشان لە بنەچەک درس بۊە لە (کوردماسان،کوردماسیان) وشەگە بەش بەش بوودە (کورد+ماسە+ان،یان)
(کورد) ناو نەتەوەێ کوردە
(ماسە،مەسە) ناو مادەیلە
دۊاگر (ان،یان) وە کوردی ئەڕاێ شۊن وە کار تییەێد .
سەرچەوەیل عەرەوی ک لە زوان ئارامی ناوەگە هاوردنە ؛ ئمجا ئارامییەیل خوەێان ناو کورد کەنە (قرد) و دۊاێ ئەوە ک پیت (د) وە لاێ کورد خوریاس (وە کوردی فرە جار وشەێ کوردستان کریەێدە کورسان) ؛
ک ناو کوردی(کوردماسان،کوردماسیان) وە زوان عەرەوی ک دەورانێگ زوان دەسەڵات بۊە وە شیوەێ (قرماسین،قرماشین) نۊسیاگ کریاس ک وە خەڵق کورد گردنەسەێ و کوردەیل وە
(کورماسان،کورماسین) ناوێ بردنە .
وەگەرد کات پیت (س) ئاڵشت کریاسە (ش) کە یەیش وە زوان کوردی ڕۊ دەێد ؛ جۊر وشەێ (شێلان) ک پەنج هەزار ساڵ پێش (سێلان) بۊە .
لێوا ناو کرماشان (کوردماسان،کوردماسیان) ،
ئیجوورە مانا بوودن ؛
شۊن کوردەیل ماد ؛ نیشتمان کوردەیل ماد .
✍️سەرچەوە
تاریخنۊس کورد ئسا سۆران حەمەڕەش