ژیار جههانفهرد
ئهحمهد خانی ئاسارهێ پڕ ترۊسکه و ههرهگهشێگ له ناو پانای ئاسمان ئهدهبیات کوردییا. ئهحمهد خانی وه شهوق و رووناهی و مهیل خاسێگ، دیرووک ئهدهبیات کوردی رووشنهو کردێه ههرلهێوا تا ئێسه فره کهسهیل له بارگهێ ژیان و کارهسات و شوونهوار پڕبایهخێ ک سهرچهوهێ ئهدهبیات نـۊسین گهل کوردن چشت نـۊسیانه…
ئهحمهد خانی کوڕ شێخ ئهلیاس کوڕ شێخ رووسهم بهگ، له هووز خانی بۊه. باوگێ له سهردهم جوانییا له شار جهزیرێ بۆتان بار کهێد و چووده شار بایزیدێ و لهوره نیشتهجییهو بوودن. خانی له شار بایهزیدا ک دهیشتهێ ههرهکهڵێنێگه له کوردستان، چهو وه ژیان رووشن کهێدن. ههر ئهو جووره گ خوهێ له ناو یهکێ له ههڵوهستهگانێ ئۊشێ: له ساڵ 1363 هاوتای وهل ساڵ 1650 زایینی هاتێیهسه دنیا.
لهورا کو دهما ژ غهیب بوو
تاریخ هزارێ شێست و یهک بوو
ئهحمهد خانی دهرس و خوهنین سهرهتایی(دورەی دەبستان) خوهێ له مزگهفت(مەچد) مرادیه له باژاڕ(شار) بایزیدێ خوهنییه.
له شوونێیا ئڕا پێشکهفتن ئلم و زانست خوهێ ئاوای وه ئاوی و شار وه شار کوردستان دا وه دهم پاوهوهو و له شوون زانست و زانیاری گهردییا. سهرێ دا له شارهیل ئهخهڵات، بتلیس و ئۆرفا و تهنانهت سهرێگیش دا له وڵات مسر و لهورهیشه زانست و زانیاری خوهێ فرهترهو کرد و وهگهرد گهلهیل جووراێجوور و جیاوز ترا ئاشناوهو بۊ و وه سهر و مێژگێگ پڕ له زانست و دڵێ پڕ له ئشق و ئهڤینهو ههوگلێهو بوودن ئڕا وڵات و زێد خوهێ و کهمهر ئڕا خزمهت کردن وه گهل و نیشتمان خوهێ بهسێدن و باڵ هێمهت و هاوکارییش ههڵماڵێدن و دهس کهێدنه دهرس دان وه زووان کوردی(کرمانجی). تا تهنانهتێگ خوهنین و نـۊسان و ئایین وه زووان کوردی نیشان بڕ فرهێگ له مهردم دهێدن.
خانی ئڕا ماوهێ فرهێگ له مهچد مرادیهێ شار بایهزید خهریک دهرس دان و پهروهرده کردن زاڕووهیل کورد وه دو زووان کوردی و عهرهبی بوودن. ئڕا ئێ ژانه گ ئڕا نهبایهس خوهنین و نـۊسین وه زووان داڵگی نهودن، کهفته هۊرشهێ یهگ فهرههنگێ وه زووان کوردی بنـۊسێ.
تا کاشی وه جیێگ ڕهسی ئهحمهد خانی فهرههنگێ وه زووان کوردی نـۊسا ئڕا یهگ مناڵهیل کورد وهل زووان عهرهبیا، زووان کوردیش فێر بوون. گوواێ وهرجه خانی تمام مهلایل و مێرزایل و سهرۆکهیل ئایینی کورد، بنکول وه زووان عهرهبی مناڵهگان چاشانن!(فێرکردن ، ئامختن) بهڵام خانی ئڕا یهکم جار ئهو رچه شکان و وه زووان کوردی شهریعهت ئسڵام ئڕا کوردهیل نـۊسا و کتاو عهقیدا کوردی یا «عقیدهالیمان» وه شیوهێ شێعر وه زووان کوردییهو نـۊسا و نادهێ له خزمهت گهلهگهێ تاگهرێ ههر کهسێگ بتووانێ وه زووان زگماکی خوهێ دهرس شهریعهت بخوهنێد و پهروهرده بوود. خوهنین و چاشیان شهریعهت و ههرلهێوا زانست و زانیاری وه ئێ زووانه ئاسانتره و یه ماف و ههق ههر کهسێگه.
ئهحمهد خانی هناێ دی ک نهتهوهیل هاوسا و هاوپهڕهێ ههر کامێیان له مهدرهسه و مهچد و… وه زووان و زاراوهێ خوهێان کتاو نـۊسن و خوهنن، یهییش کهفته هۊرشه و هۊرمان و وهت: ئهرێ ئیمه له کی کهمتریمن؟! ئیمهیش بایس وه زووان خوهمان بنـۊسیمن و بخوهنیمن. ههر وهو جووره ک ئـۊشێ:
دا خهڵق نهبێژیتن کو ئـهکراد
بێ مهعریفهتن بێ ئهسڵ و بونیاد
ئهنواعێ مللهل خودان کتێبن
کورمانج تهنێ د بێ حسێبن
ههم ئههڵێ نهزهر نهبێن کو کورمانج
ئێشقهک نهکرن ژبۆ خوه ئامانج
کورمانج نه پڕ د بێ کهماڵن
ئهمما د یهتیم و بێ مهجاڵن
ئـۊشێ: ئهرێ ئیمه له نزامی و جامی و سهعدی و حافز و… کهمتریمن؟!… ئهوساسه ک دهس بهێدهو پێنـۊس و شاکاره گهوراگهێ گهل کورد، کارهسات «مهم و زین» نـۊسێد و ههر ئێسهیشه ئهگهر باسێ له ئهدهبیات نـۊسین لهیهوهر کورد کریهێ ئاماژه وه ئێ سهرچهوه و رفرنس پڕ بایهخه کریهێد.
ههر دیرووکنـۊسێ له باوهت ئومر و تهمهن ئهحمهد خانییا، چشتێگ نـۊساێه؛ بڕێگ له سهر ئهو باوهڕهن ک خانی 58 ساڵ ژیایه. بڕێگیش ئـۊشن خانی له جلووس 74 ساڵانیا چهوێ له دنیا بهساگه و وه رههمهت خودا چێیه
گوواێ مامۆستا عهلادین سهجادی له کتاو (مێژووی ئهدهبی کوردی) نـۊساێه ک دیرووک مردن خانی وه پهێ ژمارهێ ئهبجهدی(طارخانی الی ربه)یه. له ساڵ 1118 بۊه ک خانی 57 ساڵ فرهتر ئۆمر نهکردێیه.
بارگهێ نـۊرانی ئهحمهد خانی ها له شار بایهزید و بۊهسه زیارهتگاێ خاس و ناسیاگێ ئڕا تمام ئهدیبهیل دنیا.
ئهحمهد خانی له چل و چوار ساڵانیا نـۊسان پهرتووک «مهم و زین» وه پهرتخ رهسان:
خهتێ تهیه سهرنڤشت و سهرمهشق
سێ ساله خهتێ خهتا دکهت مهشق
ئیساله گهههشته چل و چاران
ڤــی پێشرهوی گوناهکـــــاران
له ئێ ههڵوهسته ئڕا ئیمه ئاشکراوه بوو ک ئهحمهد خانی له جلووس چل چوار ساڵانا ئێ کتاوه وه پهرتخ رهسانێیه. خانی نزیک وه سێ ساڵ خهریک نـۊسان ئێ پهرتووکه بۊه. ههر چهن ک بڕێ تاقیکار و تووژێنهر وهئێ باوهڕهنه ک خانی وه یهێ ساڵ ئێ ههڵوهسه تمام کردێیه.
…..
ئهو چشتهیله ک له ئهحمهد خانی ماێه وه جییهو و بۊنهسه شوونهوارێ و کهفتنهسه ورهسهێ گهل کورد، یانهنه:
1 – فهرههنگا نۆبههار 2 – عهقیدا کوردی 3 – مهم و زین 4 – دیوانا خانی کو شێعر و هۆزانێد ئهڤینداریی که وه کوردی و فارسی پێک هاتێه. وهداخهوه ئێ بهرههم دۊیایینه نهماێه و ههر وهکوو شوونهوارهیل تر گهل کورد له ناو چێیه و بێجگه چهن شێعر و غهزهڵ چشت تر له لێ وه جییهو نهمـاێه.
فره له شاعرهیل و هووزانوانهیل کورد ک له دۊاێ خانی هاتنهسه ناو مهێدان ئهدهب کورد و وه زووان کوردی ههڵوهست نـۊسانه، رێز و هورمهت فرهێگ له خانی گرتن و گشتێیان خوهێان وه دهێندار مێرخاس و بهێتهڵوهست گهوراێ کورد ئهحمهد خانی زانسن. چۊن ک وهڕاسی ههر خانی بۊ ک ئێ رچه شکان و وهئێ زووانه ههڵوهست نـۊسا. وه ئاشکرا و دیاری له بارگهێ ژان گهل و داخهیل مللهت خوهێ شێعر نـۊساێه. وهئێ بوونهوه ئهحمهد خانی له ناو پێشاههنگ و رێبهر و سهرئهمڵهێ ئهدهب کوردی ناسیهێ[1].
– له ساڵ 1930 ز «1.و.ن. لۆکۆک» بڕ فرهێگ له بهێتهیل مهم و زین چاپ کرد.
– ساڵ 1926 ز «هۆگۆماکس» بڕێگ له مهم و زین چاپ و بڵاوهو کرد.
– رووژههڵاتناس فهرهنگسهی «رژهلسکۆ» له ساڵ 1940 «مهم و زین» وهل قهێرێ شێعر کوردی ترا چاپ کرد.
– پرۆفسۆر «ئۆسکارمان» رووژههڵاتناس ئهڵمانی له ساڵ 1909 ز. قهێرێگ مهتهڵ کوردی وه گهرد دیوانْ «مهم و زین»ـا چاپ کرد. ئۆسکارمان ئـۊشێ: «مهم و زین» رهنگینترین شوونهوار و میراته له ناو ئهدهب کوردییا.
– «ئهلکساندر ژابا» خوهرههڵاتناس رووسی رهخنهێگ له سهر مهم و زین خانی وه زووان فهرانسهوییهو نـۊساێه ک له ساڵ 1859 ز «لێرخ» خوهرههلاتناس فهرانسهوی ئهو رهخنهێه وه شێوهێ کتاو چاپ کرد و بڵاوێ کردهو.
– «روودینکوو خانم» خوهرههڵاتناس هاوچهرخ رووسی له ساڵ 1962ز مهم و زین ههڵگهردانه سهر زووان رووسی و وه گهرد ئسڵاویا چاپ و پهخش کریا.
– روودینکوو» ئـۊشێ: مهم و زین خانی گهوراترین شاکار ئهدهبی دنیاسه. ئهو ئۊشێ ههر وهڕاسی مهم و زین هاوتاێ شانامهێ فهردهوسی و ئیلیاد و ئۆدیسهێ هوومێر یوونانه.
– «ئوربیلی» خوهرههڵاتناس گورجی له دهسپێکردن کتاوێگا ک له باوهت ساڵرووژ مردن (رۆستاڤیلی) شاعر گهورا و ناسیاگ گورجییا پهخش بۊه و له بارهێ خانی نـۊسیاێه: خانی براێبهر فهردهوسی تووسییه و…
– له ساڵ 1368 هـ. بهڕێز پهروێز جههانی له رووژههڵات کوردستان، دیوان «مهم و زین» له چاپهمهنی (سهڵاحدین ئهیووبی) وه ڕێنـۊس کوردی ئارامی چاپ کرد.
کتاو مهم و زین تا ئێسه چهندین جار له وڵاتهیل جووراێجوور له چاپ دریاێه. چۊ: ئستهنبۆڵ – شام – بهغدا – مۆسکۆ – برلین – قاهره – ورمێ و…
«مهم و زین» شاکاره گهوراگهێ ئهحمهد خانییه، ک دهساوهێ فکر و هۊرمان و ئاوهز خانی بۊه.
ئامانج خانی له ئافراندن «مهم و زین»، رازانن داخوازیهیل خوهێ و ژان و خهفهتێگ بۊه، ئڕا یهگ تمام بهدبهختیهری و بندهسی نهتهوهگهێ ههس کردێیه و داخوازیهیل و ئامانجهیل نهتهوهێ زانسێیه. ههر وهێ بوونهوه ئێ شاکاره وه خاتر نیشان دان داخوازیهیل نهتهوهگهێ ئافرانده کردێیه.
[1] – ئهڵبهت كهسهیل تر وهرجه خانی شێعر وه زووان كوردی نـۊسانه گوواێ له باشوور و رووژههڵات كوردستان بۊنه، چۊ: شاخوهشین، نهوروز سۆرانی، و… ئهڵبهت بایهس له هۊرمان نهچوود ک ئایین زوورم رووژههڵاتیش ههر یارسانی بۊه و وه زووان كوردییش وه گهرد یهزدانا گازه كردنه. گاهس یه مێیهت و پاڵپشت خاسێگ بۊد ئڕا یهگ له زووان و داب و نهریت خوهێان نهوڕیهن. گوواێ ئهدهبیات ئێ بهشه له كوردستان پهره پێ نهێریاێه و ههر وه شێوهێ دهمهكی له ناو خهڵكهگه ماێه. ئهگهر ئیسفاێ وه دیرووک سهردهم ئهحمهد خانییا بگریم دۊنیمن ک بهێتئهڵوهسهیل گهورا و زانایل تر له باشوور رووژههڵات سهرهڵدان چۊ شاكه و خانمهسۊر، تركهمیر و… ک هێماێ شێعرهگانێیان ها له ناو مهردم و له گهورا تا بۊچگ ناسنان.