ژیار جەهانفەرد
دیرووک نۊسەکی ئەدەبیات کوردی هەڵەوگەردێده دو سەدەی دۊای ئسڵام. زوان کوردی تا سەرەتای سەدەی بسیتم جوور ئەودۊای زوانەیل، ژیان سرووشتی خوەی داشتێیە؛ ﺋاڵوگوڕەیل ﺋابووری و کوومەڵایەتی وه تایبەت سەنعەت چاپ و مودڕنیسم لە ئێ سەد ساڵ دۊاییە، هەڵکەفتەیل گەوراێگ چ لە بار ئەرینی (پۆزتیڤیو) چ نەرینی (نگاتیڤی) ئڕا ئەدەبیات کوردی داشتێیه. هەر وه ئێ شێوه، لە سەرەتای سەدەێ بیستم کوردییش مێژووێگ -رووژنامە- ئڕا چاپەمەنی کوردی وەدی هاورد. دۊای دابەش بۊن کوردستان له ناوەین چوار وڵات، رەوەند ئەدەبیات کوردی لە هەرکام له بەشەگان فرەتر له یەک جیاوازەو بۊن. له باکوور کوردستان ک لەو سەردەمە پسای رۊ لە ئەوزینە کردبۊ، وەل هاتن دەوڵەت ئاتاترکا و سەڵمانن رەوشت یەی نەتەوە یەی زوان- ترکی- زوان کوردیش مەتوو بۊ .لە باشوور کوردستان لە هەفتا – هەشتا ساڵ پێشەو، وە بوونەی رەوش سیاسیێ دەوڵەت تازە دامەزریای عراقەو، دەرفەتێگ پێش هات ک کوردی له بار ئەدەبیات و چاپەمەنیەو تا رادەیگ ئازاد بوود. له رووژهەڵات کوردستان دامەزرانن سیستم پەروەردەی مودڕن له لای دەوڵەت ئێران بۊه مدوو ئیه ک له لایگەو خەڵک وەگشتێ سەواددارەوبۊن- بەڵام وه زوان فارسی- و لە لای ترەکەیشەو دامزرانن زوان ڕەسمی فارسی بۊه
دانەر ئاسیمیلاسیون ئڕا گشت خەڵقەیل ئێران و وه تایبەت کوردستان. وه چەواشه، لە ئێ چواردەهەی دۊاییە بڕێگ له ئەو خوەنەوارەیله بۊنه بەشێگ له جمشت مودڕن هویەت خوازیێ کوردی له رووژهەڵات جوور ئەودۊای گشت بەشەگان کوردستان. ئێ جمشته بۊه مدوو هەڵەوگەردیان وه نۊسان وه زوان داڵگی. لە ناوچەیل ئیلام و کرماشانیش جوور بەشێگ لە رووژهەڵات کوردستان، وه مدوو ئاسیمیلاسیون فرەتریان هڵایە جمشت هویەت خوازی و ئەدەبی دە – پانزە ساڵ دێرتر دەس پێ کریا. جیا لە دەسەڵات و حکوومەت ک پەرە وە هەر زوان و فکرێگ دەی، رووڵ نۊسەر و رووشنهۊر وە ڕەوشتێگ نووخوازانە و مودڕن ئڕا پێشکەفتن زوان لە سەردەم دنیای ئمڕوو فرە گرنگە. هەر وە ئی مدووە، شارەزایی رەوت و زانست ئەدەبیات جهانی لە لای نۊسەر ئڕای هەناردە (انتقال) وە بەردەنگ خاڵێگ بەس مهمە. وەرگێڕان جوور بەش کارگەریدارێگ تر لە ئێ پرووسە ئڕا ناسانن ئەدەبیات جهان وە تایبەت لە گشت مەکتەبەیل و جمشتەیل ئەدەبی بایەس لە وەر چەو بگریەد. بێ گومان ئەو هەڵگەردانە، توانێ دەروەچێگ بوود ئڕا گەشه کردن فرەتر زوانەگە و له سەرەنجاما بوودە بەشێگ لە وەبەرهاتن (تولید) زوان.
لە ناوچەێ ئیلام و کرماشان وە زوان کوردی وە دەس بخرێد و بتوانێ بوودە تریبوون و پێناسەی ئەدەبیات نوو
فکر و ئەندیشەی ئرووپا له رەوەند دەس پێ کردن ئەدەبیات نوو لە زوورم وڵاتەیل دنیا و نموونەی وەرچەویشێ لە رووژهەڵات ناوێن و لە وڵاتەیل هاوسای کورد لەوای ترک، فارس و عەرەب لە رێ هەڵگەردان کارگەر بوود. ئڕا نموونە، ئەدەبیات نوو فارسی پاش یەگ لە دەورەی قاجاڕا بڕێگ خوەندەکارئێرانی کل کریا ئرووپا و زوانەیل ئرووپائی وەتایبەت فەرانسەوی فێر بۊن، شێوەی فکرکردن نۊسەرەیل فارسی زوانیش ئاڵشتەوبۊ.وە ساڵان فرەیگ تەقەلا کریا ک لانکەم رووژنامە، هەفتەنامە، مانگنامە یان هەرمدیایگ تر لە ناوچەێ ئیلام و کرماشان وە زوان کوردی وە دەس بخرێد و بتوانێ بوودە تریبوون و پێناسەی ئەدەبیات نوو، وەلێ وە هەر مدووێگ ئێ رێیە وە بنبەس رەسی. ئێ بەشە لە ئەدەبیات کوردی ک ئێ کۆڤارە( وەرزنامەی ژ) وە پێ چاپ کرێد، لە بار ژئوگرافی و زوانییەو رەوش جیاوازێگ داشتێیە ک وە فرە مدووەیل نەتوانسێیە لە بار ئەدەبیات مودڕنەو ئەوزینەی وەرچەوبگرێ بێیاشتوو. هەرچەن پتانسیل فرەیگ لە ناو زوان کوردی دێرێ ک وە مدووەیل فرەیگ بێ دەسەڵات مایە. لە دریژایی ئێ سێ دەهە ک تەنانەت مدیایگیش وە ئێ زوانە نەبۊە؛ فرەیگ لە نۊسەر و شاعرەیل ئێ ناوچە توانسنە خوەیان بەن لە تخون زوانەیل تر و تا رادەی فرە کەمێگ لە زوانەیل تر وەکوردی هەڵگەردان بکەن و هەمیش نۊسەرەیل وشاعرەیل نووخواز وە شێوەی تاکەکەسی کارەیل خوەیان وە ئێ زوانه باو بکەن.