ماڵ
دەنگۆباس
ڕاپۆرت
وتار
پەروەردەی زوان
لوڕی
لەکی
کەڵهوڕی
كتاو
کوردی
کەڵهوڕی
لەکی
لوڕی
فارسی
ژنان
ویدیو
سەوارەت وە ئیمە
کوردی
لوڕی
کەڵهوڕی – لەکی
دوکتور ئارهش پالیزبان، زوانناس ئیلامی: هۊچ دەسپێچگێ ئەڕا ئەوسڕین زوان داڵگی نەێریم/ لەکی
ڕیکەوتی بڵاوکردن
08/30/2025
دوکتور
ئارهش پالیزبان
، زوانناس ئیلامی:
آمادهکردن:
رەزا نەزەربەیگی
سەرکەنی:
هەفتەنامەی سدای ئازادی
زوورم مهردم سهرێان ها له ناو کار و گیچهڵهیل ژیان و فره له بان باسهیل زانستی هۊردهو نیهون. ئێ ههڵکهفته، یهێ دۊزهمهێ خاسێگ دێرێ ک بووده مدوو گیچهڵهیل ترهک. جوور یه ک نهزانیمن وهزیفهمان له بووت هامیاری زوان و فهرههنگمان چوهس؟ یاگهر ئڕا باێهس ئهودۊاێ مهردم له بان زوان و فهرههنگێان پا بێهنه گهز و ئیمهیش بۊمنه هاوبهشێان ئڕاێ پاراستن فهرههنگ ئهوان و له زوان خوهمان هێمات نهکهیم؟ ئارەش پالیزبان له سهر ئێ پرسێارهیله هاوڕێمانه و وه بهشێگ له پرسێارهیلمان وڵام دهێ. ساڵ ۵۴ لە ئیلام وە دی هاتێە. دوکتوراێ زوانناسی دێرێد و نزیکەێ سی ساڵە ک ئامووژیاری زوان ئنگلیسی و زوان ناسی دە مەدارس و دانشگاێل ئیلام کەێ. خوهێ ئۊشێ: «ئێ شانازیە داشتمە ک ئەڕا خزمەت وە زوان داڵگیم، پایان نامەێ ئەرشەد و ڕساڵەێ دوکتوریم دە بان زوان داڵگیم کار بکەم.» ههر وهێ سهرباسهو بچیمنه شوون گهپهیل دوکتور ئارهش پالیزبان ک وهڕاس ئهژنهفتن و خوهنین دێرێ:
یهکێگ له گهورهترین چاڵشهیل نواێ تێکووشهرهیل زوان کوردی له کرماشان و ئێلام، پهێوهندی تیهڵ نهسڵ نوو داڵگهیله ئهول مناڵهیلێانا. یه گ توان وه زوانێگ ئهول مناڵهیلێانا پهێوهندی بگرن ک زوان خوهێان نییه. ئهگهر وه بانچهوی زوان ناسییهو وهێ گیچهڵهبنووڕین، چوه ئڕاێ وهردهنگهین ئۊشین؟
ئەگەر بتوایم لە چەمسار خەسارناسیەو وە ئێ گیچەڵە بنووڕیم، زوان ناسەێل ئۊشن ک: شەدیدتەرین زەربە ئەڕا ئەوسڕین و دەنام ئەڵگرتن یەێ زوان وەختێگە ک باوگ و داڵگ وەرد مناڵا وە زوان خوەێان نەۊشن؛ ئێگل ئەو زوانە مرێ.
ئیمە دو زوان دیریم: زوان زینگ و زوان مردگ. زوانێ ک زوان داڵگی یەێ چین (نەسڵ) نەو کەم کەم دە نام زوانەێل ئەڵگیریەێ و وە قەوڵ زوانناسەێل مرێ. ئەگەر نموونەێ وە خزمەتتان بۊشم، زوان «ئەوستا» ئەلان یە زوان مردگە؛ هۊچ مناڵێ وەێ زوانە قسە نیەکەێ. ئیە زەنگ خەتەرێگە ئەڕا زوان کوردییش.
ئەگەر ئیمەیش وەرد مناڵەێمانا کوردی نەۊشیم، وە دەس خوەمان ڕیشگ و ڕەچڵەک ئێ زوانە دراریم. م نیەزانم وە چ مدووک و دەسپێچێگگەو باوگ و داڵگەێل ئێ کارە کەن. ئەگەر ئۊشن فارسی زوان ملی و فهرمی ئیمەسە و باێەد مناڵەم یادێ بگرێ، خوو ئێ کارە دە کنار زوان کوردی بکەن؛ هە ئەو کارە ک ئەڕا زوانێ چۊ ئنگلیسی کەن؛ ئەلان زوان ئنگلیسی ها جی فارسی یا ها لە شانێ؟
ڕەوانناسەێل ئۊشن ک یە مناڵ سێ ساڵە تۊەنێ تا سێ چوار زوان وەرد یەک یاد بگرێ؛ سه دی هۊچ دەسپێچگێ ئەڕا ئەوسڕین زوان داڵگی نەێریم. هەوەجەێ گێشت مناڵەێل ئمڕووژ ئەیەسە ک لانکەم سێ زوان یاد بگرن؛ یەێ زوان داڵگی، یەێ زوان ملی و یەێ زوان بەینەلملەلی. ئێ سێ زوانەیش هۊچ دژایەتیێ وەرد یەک نەێرن و لە یەێ جیەێلیگیش دەسمیەتی یەک دەن.
فرە جارەێل بۊە ک وە شاگردەێلم ک زوان ئنگلیسی خوەنن ئەڕا یە ک نوکتەێ سەختێ یاد بگرن لە زوان کوردی ئستفادە کردمە، حەتا ئەڕا زوانەێل تریش، مەسەڵەن دەنگ «ۊ/ü» لە فەرانسە و کوردی هەس، ئەمانێ لە فارسی نییە. دانشجووەێل ئیلامی و کرماشانی دۊز تۊەنسەنە بۊشنەێ ئەمانێ ئەوانە ک زوانێان فارسی بۊە، نە. فرە دە ئێ دەنگەێلە دیریم ک لە کوردی و ئنگلیسی و فەرانسە هەن، لە فارسی نین.
ئەگەر بنووڕیم سەدان و بەڵکم هەزاران نموونە لە یانە لە ناو زوان نەخت (غنی) و دەوڵەمەن خوەمان دیریم. رەوانناسەێل ئۊشن یانە ئەوگرتن زوان دوێم و سێێم ئاسانەو کەێک. یانە ک عەرز کردم، تەنیا لە چەمسار ئامووزشی بۊ، ئەگەر بتوایم لە چەمسارەێل هوویەتی، کوومەڵ ناسی، عاتفی، حوقووقی، قانوونی و دینی لە بان ئەهمیەت زوان داڵگی بۊشیم، فرە جی باس دێرێ.
فره خاس! ئێرنگه چۊ تۊهنیمن لهێ گیچهڵه درایمن و ڕێ زوان نهتهویی خوهمان بگریمن؟
ئەڕا یە ک ئەێ گیچەڵە چارە بکەیم ئەوەڵین کار یەسە ک کارێ بکەیم باوگ و داڵگەێل دڵنیا بوون زوان کوردی ک زوان داڵگیە و زوان ئەوەڵە ک مناڵ وەردێ هاتگەسەو بان و وەردێ ئێوەت بۊە، ناسنامەێ مناڵە ئەڕا ڕووژەێل بانان، ئەڕا ڕووژەێل تەنگی.
ئێگل گاهەس پرسیار ئەیە بوو ک چۊ باوگ و داڵگەێل دڵنیا بکەیم؟ بایەد نیشان بەیم ک زوان کوردی ئەگەر باندەس زوانەێل تر نییە، دە ئەوانە ئەو خوارتر نییە. بەرنامەێل فاخرێ وە کوردی دورس بکەیم، کەسەێلێ ک دیریم و داشتیمە و نیشانەێ شانازیمانن وە کوردیەو وە چین نوو (نسل جدید) بناسنیم. سدا و سیما فیلم و سریاڵ وە زوان کوردی دوبڵە بکەێ. نۊسەرەێل و پەێجوورەێل وە کوردی بنۊسن و گیشتمان تا ئەورە ک ئەو بان دەسمان دیاێگ وە کوردی کار بکەیم. ئێ کارەێلە بوودە مدووکێ ک باوگ و داڵگ لە قوڕن دڵەو دڵنیا بوو ک کوردی یەێ زوان بتەو و ڕیشگدارە.
تان (مرحلە) بەعد ئەوەسە ک ئیمە ئامووژیاری بکەیم. مناڵەێلمان باێەد کوردی وە شیوەێ زانستی ئەوبگرن، بتۊەنن کوردی بنۊسن و بخوەنن. نزام ئامووزشی بەشێ دە کارەێل و بەرنامەێلێ وە زوان کوردی بوو تا هوویەت وە زوان داڵگی دە دڵ گێشت چۊزە بێ، نە ک یەێ جەوان بێ نامووک پۊچەڵ تەحویل جامعە بێریەێ.
دوچەوەکیێ ک لە بەێن زوان فارسی و زوانەێل ترهک بۊە، نە تەنیا زوانەێل بوومی کەم ڕەنگەو کردگە، گیچەلەێل هوویەتیش ئەڕا جەوانەێل دورس بۊە و فرە لەێان هۊچ دڵخوەشی و لاینیێ وە زوان و فەرهەنگ ملی هەم نەێرن؛ هە ئەو چێشتە ک وە «شبیخون فرهنگی» ناسیاێه. سه کاروەدەسەێل فەرهنگی ئیمە وریا بوون ئەوەڵ باێەد زوان و داڵگی بتەو و قاێم بوو، ئێگل زوان و فەرهەنگ ملی. وەختێ ئۊشیم کاروەدەسەێل فەرهەنگی سەدان ئدارە و ئورگان و نەهاد گڕێدە وەر. یانە باێەد بان و بۊشن ک چە کردنە ئەڕا زوان و فەرهەنگ کوردی جوور سداوسیما، ئامووزش و پەروەرش، ئرشاد، دانشگاێل، حەوزەێ هونەری، کانوون پەروەرش فکری، ئیران شناسی، میراس فەرهەنگی و……
ئی نوکتە هەم وە خزمەتتان بۊشم ک ئیمە خوەمان هەم مەردم پرسشگەر و پرسێارکەرێ نییم، خوەمان وە دەس خوەمان کوڵ کارێ کەیم ک یەکێ بوودە کاروەدەس؛ هە ئێقە ک کارە گردە دەس دی کارەو پێ نەیریم؛ بایەد بزانیم ک تازە کارمان شروو بییە ک چە ئەڕامان کەێ. ئەگەر وە ئێ دیدەو بنووڕیم، عەمەڵکرد گێشت نهادەێل ئیلام و کرماشان بایەد بخەیمەو کل چاو ک چە ئەڕا زوان کوردی کردنە و چە بایەد بکەن. لە لاێ رەخنەێلێ ک گریم و نەقدەیڵێ ک کەیم، پێشنیار بیم و بەرنامە بەیمە پێێان. ئەوساس ک تۊەنیم ئەداێ دەینێ وە زوان و فەرهەنگ خوەمان بکەیم.
یهیشه فره خاس. بایمنهو سهر گهپ سهرهکیمان! ئێرنگه ئهگهر داڵگ نهسڵ نوو وهێ چۊنه وه ئامیتهکردن مناڵێ دریژه بێهێ چ گیچهڵهیلێ تۊهنێ بووده تۊش مناڵهیلێهو؟
لە زوان فارسی یە مەسڵەت دێرن ک ئۊشێ «از اونجا راندە و از اینجا ماندە». دۊز، وەزیەت مناڵەێلێگە ک تۊش گیچەڵ هوویەتی تیەن. مناڵێ ک لە ماڵ فەقەت فارسی وەتگە و شنەفتگە، وەختێ چوودە ناو کۊچە و هاوکوڕ و هاوسنەێلێ ک کوردی ئۊشن، دێرن بازی کەن، ئێ مناڵە نیەتۊەنێ وەردێان ئرتبات بەرقەرار بکەێ، دریەێ لە ناو زەوقێ، سەرخوردە بوو. م خوەم دو مناڵ دێرم، هەم کوردی وەردێان وەتمە هەم فارسی. ئەلان هەردو زوانە کامڵ زانن، ئنگلیسیش هەم یاد گرتنە. پەس باوگ و داڵگەێلێ ک نگرانن ئۊشن زوان فارسی زوان ڕەسمی ئیمەسە، بنووڕن بزانن دە هەزاران شەخسیەتێ ک ئیمە داشتیمە کامێگیان زوان داڵگی خوەێ ئەونەگرتگە و لە هۊرەو بردگە؛ بەرعەکس فرە لەێان هەن ک هۊرداری لە زوان کوردی ناوێان بەرزترەو کردگە.
وهزیفهێ تێکووشهر زوانی و فهرههنگی ئڕاێ کوتایی دان وهێ گیچهڵه چوهس؟
ئەوەڵین کارێ ک باێەد ئەنجام بەن، ئاگادار و وریاکردن باوگ و داڵگەێل وە نەخش و ئەهمیەت زوان کوردیە، ئێگل هەر ئەو جوورە ک عەرز کردم، پرسیاری لە کاروەدەسەیلە ک چوە ئەڕا زوان کوردی کردنە، دۊماێ ئەوە بنووڕێدە توانای خوەێ ک چە ئەو بان دەسێ تێ ک ئەڕا زوان کوردی بکەێ. وە قەوڵ کوردی خوەمان «خەێروومەن» بوو، خەێرێ وە زوان کوردی بڕەسێ. هەزاران نموونە لە ئێ ئەفراد دڵسووزە دیریم ک دەغدەغە و نگرانیێان یەسە ک زوان کوردی بمینێدەێ و بێنام و شوون دێرن کار ئەڕاێ کەن؛ ئیمە هەم ئۊشیم وە کەسەێلێ ک نگەرانیەێل فرە و دورس و بحەقێ دێرن جوور دارەێل بەڕۊ، کووڵبەرەێل، ژینگە، مەلەوەرەێل و….، بیلا زوان کوردی هەم بەشێ لەێ نگەرانییەیلە بوو و کارێ ئەڕاێ بکەیم.
ئڕا ههناێ خوهمان ئهول کورد سووران و جاف و ههورام ههڵسهنگنیمن، تهنیا ئیمەیمن ک وهێ چۊنه پهرد بۊمنهسه داوان زوان ترهک؟
وە داخەو باێەد بۊشم، زوورم وە ئێ مدووکەسە ک ئیمە چین (نەسڵ) وریاێ ئێوەت نەکردیمە. لە تەئیید فەرماێشتان بۊشم لە ماوەێ ئێ سی ساڵە ک لە دانشگاێل تەدریس کردمە، هەرچگ دانشجوو سوران و جاف و هەورام دیمە، گێشت زانا، پرسا و وە قەوڵ مەعرووف «ئمڕووژی و پاپدەیت» بۊنە. م ئۊشم چۊن موتاڵعە و خوەنسن بەشێ لە ژیانێانە. خوەنسن ورێای تیەرێ. ئیمە باێەد مناڵەیل وریاێ ئێوەت بکەیم، تا مناڵمان وریا نەود، «هەێ دارەسەو، هەێ مارەسە». جی خوەشحاڵیە ک بۊشم فەزاێ مەجازی تۊەنسگە ئێ گیچەڵە کەمێ چارە بکەێ و دە ئیلام یەێ جمشت فەرهەنگیێ دۊنیم جوور ئەوڕێ خسن «دەبیرخانەێ زوان و ئەدەبیات کوردی». دڵنیام ئەگەر نۊسەر و شاعر و زوان ناسەێل ئیلام و کرماشان هامدڵانە و هەماهەنگ وە گەرد یەک کار بکەن، کارەێل وەرچەمگر فرەێ تۊەنن ئەڕا زوان کوردی بکەن، چۊنێ ک وە داخەو دانشگایلمان جوور دانشگاێ کوردسان فەعاڵ نیین.
ئڕا خاونزوانهیل ترهک جوور ترکهیل لهێ خاکه ئێقهره وه زوان داڵگی شانازی کهن و له هرجاێگ بوون زوان خوهێان ئڕاێان ئهولهوییهت دێرێ ولی ئیمه لهێوا نییمن؟ ڕیشێ ئێ فهقر فهرههنگییه وه کوو ئهڵگهردێ ؟
ترکەیل ئێ مەسئەڵە ئەڕاێان دەرۊنییەو بۊە ک زوان ترکی هەم یەێ زوان فاخر و ڕیشگدارێگە چۊ زوانەیل تر. بەرنامەێل تلوزیوونیێان بنووڕن، فێشترێ وە زوان ترکییە. ئمام جومعەێان وە زوان ترکییش خوتبە ئۊشێ. ئەمانێ بنووڕە ئیلام و کرماشان. فێشتر بەرنامەیل سدا و سیما وە فارسین. ئەڵبەت شەبەکەێ ئیلام کەمێ لە کرماشان خاسترە. هە وە دەلیلەیش، جارێ زوان کوردی لە ئیلام وە نسبەت کرماشان، پڕ ڕەنگترە. شەبەکەیل ئوستانی بایەد دڵسووز زوان کوردی بوون؛ بایەد بزانن ک ئەگەر زوان کوردێ زێفەو (زەعیف) بوو، یە نییە ک زوان فارسی جیێ گرێ؛ بی هوویەتی تیاێ شوونێ گرێ، فەرهەنگ بغەێران (بیگانە) جیێ گرێ. نەهادەێل فەرهەنگی چەنێ کار ئەڕا زوان کوردی کردنە ک مەردم وە زوان خوەێان بنازن و شانازی بکەن؟ مناڵێ ک چوودە مەدرسە لە یەێ ساڵ تەحسیلی چەن بەرنامەێ ڕەسمی وە زوان کوردی ئەڕاێ ئجرا بوود؟ یانە گێشت بوونە دەسپێچگێ ک باوگ و داڵگ لە زوان کوردی لا بگرن و بچن وەرەو زوانەێل تر.
فره له لیدان مهمنوونم ئڕاێ ئێ گهپهیل هازدهر و شیرنه. باناندان ڕووژنا
Tags:
زوان، ناسنامە، کوردی
وەهار
فهرست